Hoe verlang ik u te omhelzen. Brieven uit de Grote Oorlog

Door Harry de Raad

Handgeschreven briefje

Een handgeschreven briefje van een zoon van Jean, meegestuurd in een brief van Julie uit november 1918. De tekst: ‘Lieve vader, hoe verlang ik toch om u te omhelzen en te kennen. Uw zoon Cieriel.’

Censure militaire

Een brief van Jean’s vrouw Julie uit 1918, geopend door de ‘censure militaire’. Julie meldde onder meer: ‘Ik heb uw twee brieven ontvangen met uw portret.’

Onlangs kreeg het Regionaal Archief een mooie aanvulling op de bestaande collectie archiefstukken van de Eerste Wereldoorlog. Het gaat om een verzameling brieven die ontvangen zijn door de Belgische soldaat Jean Lafosse gedurende de jaren 1914-1918. Jean was soldaat van het Belgische leger. Achtervolgd door het Duitse invasieleger belandde zijn regiment op Nederlands grondgebied. Na enkele jaren te hebben doorgebracht in grote kampen, onder meer bij Zeist, mocht Jean zich vrij vestigen in Nederland. In 1918 woonde hij in Alkmaar aan de Nieuwlandersingel.

Jean kreeg post van familieleden en vrienden die in het Belgische leger vochten of naar Frankrijk gevlucht waren. Al deze brieven werden eerst door de militaire censuur geopend en pas daarna doorgestuurd. Al die jaren wist Jean niet hoe het gesteld was met zijn vrouw en kind, die in het door de Duitsers bezette deel van België woonden. Correspondentie met hen was lange tijd onmogelijk, de eerste brieven dateren pas van oktober 1918.

Het pakje brieven laat goed zien wat de gevolgen van de oorlog waren voor Belgische families en vormt een waardevolle aanvulling.

Na inventarisatie zijn de brieven op de studiezaal voor iedereen in te zien.

Een eeuw lang genieten op het Bergense Droomlaantje

VVV-kaart 1930

Detail van een komkaart van de VVV uit 1930. Nabij het Droomlaantje is het toenmalige natuurtheater aangegeven. Catalogusnummer: PR1005138. Regionaal Archief Alkmaar.

Door Emmie Snijders

Elke stad of dorp had wel zo’n plek waar verliefde stelletjes naartoe gingen om samen te zijn.  Maar in Bergen was er één die ‘wijd en zijd’ bekend was volgens de Alkmaarsche Courant van 24 februari 1949: het Droomlaantje.

Het is één van de vele paadjes in het bos ten oosten van het Oude Hof. Eigenaar Van Reenen stelde het open voor publiek waarna er paden ontstonden. Deze zijn nog niet te zien op een kaart uit 1883, maar op een kaart van de VVV uit 1914 wel, met het Droomlaantje expliciet genoemd. Vanwege het romantische bruggetje groeide het Droomlaantje uit tot een markante plek. Dat zien we terug op de vele ansichtkaarten waarop het laantje staat afgebeeld. Maar wat is er nou zo bijzonder aan die foto’s van een bospaadje?

Kaart Droomlaantje

De kaart die Emma naar haar ouders stuurde. Foto uit 1920, vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: FO20126. Regionaal Archief Alkmaar.

Verboden liefde

De 19-jarige Emma stuurde in 1952 zo’n ansichtkaart naar haar ouders in Harderwijk. Ze ging voor het tweede jaar aan de slag als dienstbode bij de familie Louter en wilde laten weten dat ze ‘in welstand’ was aangekomen. De kaart was met zorg uitgekozen. Ze had haar ouders tijdens haar verlof verteld over Joop, de buurjongen. Na wat praatjes hadden zij uiteindelijk met elkaar gedanst na een voorstelling van toneelvereniging Sint Jan. Daarna spraken ze vaker af en gingen op zondagmiddagen na de kerkdiensten wandelen in het bos van Bergen. Haar favoriete gedeelte was het Droomlaantje. De naam paste precies bij het romantische gevoel dat ze daar kreeg in het bijzijn van Joop. Uiteraard volgden er nog vele wandelingen en werd de omarming steeds inniger. De droom werd een toekomst samen. Maar de ouders van Emma hadden tijdens haar verlof hun afkeur laten blijken. Zij zagen de katholieke Joop niet zitten. Met de kaart gaf ze een signaal.

Het verzet van Emma’s ouders hield aan tot Joop de gereformeerde belijdenis deed. Hierna kon hun gedroomde huwelijk doorgaan. Dat dit een goed huwelijk is geweest, blijkt uit de uitnodiging die Frans, zoon van de familie Louter, vorig jaar ontving voor hun zestigjarig huwelijksfeest. Hieraan voorafgaand maakte hij een wandeling, over het Droomlaantje!

Ansichtkaart Bergen

Ansichtkaart van rond 1960 met het Droomlaantje rechtsonder. Het pad was dus bekend genoeg om het op een verzamelkaart te zetten. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: FO201676. Regionaal Archief Alkmaar.

Afgezet

Het is één van de prachtige verhalen die Sies van Hoorn-Vrasdonk, kunstenares uit Bergen, in 2014 heeft verzameld en tentoongesteld als ‘Onzichtbaar Erfgoed’ in Museum Kranenburg. De vele mooie ervaringen zijn bijzonder, want ze hadden er ook niet geweest kunnen zijn. In oorlogstijd was het afgezet geweest. Restanten van geplande lanceerplaatsen voor de vliegende V1-bommen zijn er nog te vinden. Na de bevrijding bleef het terrein afgesloten. In 1949 was er sprake van mogelijke dorpsuitbreiding, blijkt uit de kop van de IJmuider Courant van 13 januari 1949: ‘Bergens ‘Dromenlaantje’ in gevaar?’. De plannen vonden geen doorgang en bos en bruggetje werden weer opengesteld voor publiek. Maar in 1955 verkeerde het bos in bedenkelijke toestand door onvoldoende deskundig onderhoud en vernielingen gedurende de oorlog. Bovendien kwam er veel publiek in het bos die soms vernielingen aanrichtten.

Er was Bergen veel aan gelegen dit bos knap te houden, het bijbehorende toerisme was erg belangrijk. Gemeentewerken besteedde daarom in de jaren ’60 veel geld aan het onderhoud van de paden en beplanting, het verwijderen van afval en het plaatsen van ‘bosmeubilair’.  In 1966 was er ook even sprake van plaatsing van naambordjes, maar de kosten van niet ontsierende bordjes bleken te hoog.

Onzichtbaar erfgoed

In de huidige vrijere tijden en de digitale communicatiemogelijkheden is er geen behoefte meer aan een Droomlaantje. Waar de vader van Sies dochter Ina nog gekscherend vroeg of ze zo laat was omdat ze naar het Droomlaantje was geweest, heeft de tegenwoordige jeugd geen wegvluchtplek meer nodig. Maar de nostalgie van de oudere generatie blijft, als we de verhalen over hun eerste liefdes lezen en zien op schilderen. Wellicht dat de herwaardering die Sies door haar onderzoek heeft opgediept alsnog zorgt voor een officiële erkenning in de vorm van een bordje.

Deel herinneringen aan de ambachtsschool / LTS

Klassenfoto

Klas autoherstellen ca. 1950

Oud leerlingen van de Ambachtsschool, LTS of Willem Blaeu aan de Bergerweg opgelet! Vanaf nu is het mogelijk gezamenlijk herinneringen op te halen, foto’s te delen of in contact te komen met oude vrienden. Het Regionaal Archief Alkmaar heeft namelijk, als bewoner van een vleugel van het pand, het initiatief genomen tot het opzetten van een Facebookpagina: facebook.com/ambachtsschool 

Duizenden jongeren uit Alkmaar en omgeving volgden een opleiding in het markante gebouw aan de Bergerweg. De in 1913 geopende Ambachtsschool verzorgde oorspronkelijk lessen voor typografen, machinisten en banketbakkers. Maar ook opleidingen in de rijwiel-, motorrijtuig- en autotechniek. Tevens bevatte de school een smederij, bankwerkerij en kleermakerij. Het pand werd in 1952 gemoderniseerd en kreeg een jaar tevens een andere naam: LTS (lagere technische school).

Ook het onderwijs veranderde. Er kwamen vanaf de jaren vijftig steeds meer algemeen vormende vakken. In de jaren negentig fuseerde de school met andere opleidingen, waaruit de scholengemeenschap Willem Blaeu ontstond. In 2010 verhuisden de leerlingen van de Willem Bleau naar een andere locatie in Alkmaar. De oude Ambachtsschool werd in 2011 omgedoopt tot ‘Centrum voor Cultuur en Erfgoed’, met als een van de nieuwe bewoners het Regionaal Archief Alkmaar.

Bent u oud leerling van de Ambachtsschool, LTS of Willem Blaeu? Ga dan naar facebook.com/ambachtsschool wordt vriend en laat herinneringen herleven!

Een Statenbijbel uit Heiloo

Titelpagina van de Statenbijbel

Titelpagina van de Statenbijbel, 20 bij 32 centimeter.

Door Marijke Joustra

“We hebben hier een oude Bijbel, is dat misschien wat voor jullie?” Aan de telefoon een medewerkster van activiteitencentrum Het Trefpunt in Heiloo. Zij is bezig met de voorbereiding van een tweedehands-boekenmarkt waarbij allerlei boeken worden verkocht die door inwoners van Heiloo zijn afgegeven. Deze Bijbel is misschien beter op z’n plaats in onze collectie? Hij is in slechte staat, aldus de Trefpunt-medewerkster. De band ontbreekt, het papier is verkleurd en beschadigd. Maar we nemen hem graag in ontvangst.

Op de gegraveerde titelpagina staat: ‘Biblia (…) Door last der Hoog-Mog. Heeren Staten Generael van de Vereenigde Nederlanden (…) Uyt de oorspronckelycke talen in onse Nederlandsche tale getrouwelyck overgeset’. Een Statenvertaling dus, de eerste werd in 1637 gedrukt. Deze Bijbel is uitgegeven in 1718 door een samenwerking van uitgevers uit Amsterdam en Rotterdam.

Bijbels zijn in de loop der eeuwen in alle soorten en maten gedrukt, voor kerkgenootschappen en voor particulieren, sober, of juist rijk geïllustreerd. In bijna elk huisgezin was na de Reformatie, begin zestiende eeuw, wel een exemplaar te vinden. Vooral van Statenbijbels zijn honderdduizenden exemplaren gedrukt.

Wie in onze bibliotheekcatalogus zoekt op het woord ‘bijbel’ vindt daar ruim 150 beschrijvingen. 70 daarvan zijn Bijbels, de andere boeken zijn Bijbelbewerkingen of studies over de Bijbel. De oudste Bijbel in de collectie is uitgegeven in 1480, de nieuwste is van 2010. Ze variëren van een klein zakbijbeltje tot de kostbare achtdelige Koningsbijbel op groot formaat, rond 1570 gedrukt door Christoffel Plantijn. De Bijbels zijn katholiek of protestants en geschreven in het Latijn, Grieks, Nederlands, Engels, Frans, Duits en zelfs in sms-taal.

Protestantse Bijbels werden zonder illustraties gedrukt, het Woord stond immers centraal. Alleen de hoofdletters aan het begin van een Bijbelboek waren soms versierd. Maar de koper kon er bij de boekbinder desgewenst platen in laten meebinden. Vooral Bijbels op het grote folioformaat werden op verzoek van de klant met een mooie boekband, soms met koperbeslag en met kaarten of prenten opgesierd.

De hoofdletter P, met een voorstelling uit Handelingen 28:5

De hoofdletter P, met een voorstelling uit Handelingen 28:5

De Statenbijbel uit Heiloo is hier een mooi voorbeeld van. Hij bevat een aantal bladen met op elk blad acht prenten. Steeds is op een van deze acht het beeldmerk van Claes Jansz. Visscher te zien, de drukker in wiens opdracht de prenten werden gegraveerd.

Visschers leerling, Pieter Hendricksz. Schut, vervaardigde rond 1650 42 losse bladen met in totaal 336 prenten, elk 6,5 bij 9,5 centimeter. De prenten waren voor een deel nagegraveerd naar voorbeelden van eerdere ontwerpers maar Pieter Schut voegde ook eigen ontwerpen toe. De prenten van Schut waren een groot succes, ze werden in de zeventiende en achttiende eeuw vaak herdrukt en in Bijbels opgenomen. De prenten zijn genummerd in de rechter benedenhoek. Elke prent heeft een kort onderschrift met de vindplaats in de Bijbel. Soms vergiste de graveur zich: de afgebeelde scene op prent 89 komt uit het boek 1 Regum (Koningen) 2, vers 12 in plaats van vers 38.

Beeldmerk van Claes Jansz. Visscher

Beeldmerk van Claes Jansz. Visscher

Helaas zijn slechts 27 van de 42 bladen, met in totaal 207 prenten in deze Bijbel aanwezig. Een paar bladen liggen los en van sommige zijn zelfs prenten afgeknipt. Door de verkleuring van het papier zijn de voorstellingen hier en daar erg donker geworden en jammer genoeg heeft de boekbinder de bladzijden ruim afgesneden. In 1963 verscheen een deeltje in de serie Zwarte Beertjes van uitgeverij Bruna, met alle 336 prenten en een toelichting van Victorine Bakker-Hefting. Hierdoor hebben we toch een beeld van de ontbrekende prenten. Dankzij de gravures van Pieter Schut en dankzij de goede gever is deze Heiloose Statenbijbel een mooie en interessante aanwinst voor onze Bijbelcollectie.

Prent 89: 1 Koningen 2:12 (klik voor groot formaat)

Prent 89: 1 Koningen 2:12 (klik voor groot formaat)

Prent 92: 1 Koningen 3:26 (klik voor groot formaat)

Prent 92: 1 Koningen 3:26 (klik voor groot formaat)

A16, knooppunt Alkmaar

Nederland in 2000  meer dan 20 miljoen inwoners? Deze verwachting had men in de jaren ’50 en ’60 van de vorige eeuw. Maar waar moesten al deze mensen wonen en werken en hoe zat het met de mobiliteit?

kaart-google-maps

Klik op de kaart voor de Google Maps kaart met verschillende geplande (snel)wegen in Noord-Holland.

De overheid maakte plannen, schreef nota’s en wilde dat men buiten de Randstad ging wonen en werken. Wel zouden er goede onderlinge verbindingen moeten komen. Deze verbindingen werden uitgewerkt in  rijkswegenplannen. Wie deze plannen bekijkt van het gebied rond Alkmaar zal de grootsheid opvallen. Dankzij de oliecrisis en het uitblijven van de grote bevolkingsgroei eind  jaren ’70, verdwenen veel van de wegenplannen  in de koelkast. Maar wie tegenwoordig goed kijkt naar het landschap en bijvoorbeeld op Google Earth,  ziet dat veel plannen toch wel degelijk in verschillende stadia van uitvoering waren. Je kunt ze vaak nog goed terugzien in het landschap. In dit artikel beschrijven enkele opvallende gevallen.

Op onze Flickr-pagina zijn nog veel meer kaarten van geplande wegen te vinden. Bekijk ze hier.

Basisplan

Basisplan Alkmaar 1967. Catalogusnummer: PR1016095. Licentie CC-0. Collectie Regionaal Archief Alkmaar

A16 Stamweg
De A16 ligt nu alleen bij Rotterdam. In het begin van de jaren ’60 werden de eerste schetsen gemaakt om deze weg naar het noorden door te trekken. Uiteindelijk zou deze snelweg moeten eindigen ten westen bij het dorp Van Ewijcksluis in de kop van Noord-Holland met een eventuele doortrekking naar een ingepolderd Balgzand met zeehaven. Deze stamweg zou een speciale weg worden die alleen aansluitingen op andere kruisende autosnelwegen zou hebben. Eenmaal boven het Noordzeekanaal zou deze weg zich dwars door het polderlandschap een weg banen naar het noorden met maar enkele knooppunten bij de A8, Alkmaar, Langedijk en Schagen. Wie goed kijkt op planningskaarten uit de jaren ’60, ziet dat de ring van Alkmaar een aansluiting zou krijgen op deze stamweg. Als de weg was aangelegd, dan zou de westelijke ringweg  van Alkmaar waarschijnlijk nooit meer zijn geweest dan een gewone straat.  Zelfs Bergen zou een directe aansluiting op de stamweg krijgen. De plannen voor de doortrekking boven Alkmaar verdwenen echter rond 1970 van de kaarten vanwege bezuinigingen. Wel is in 1974 nog het tracébesluit genomen voor de aanleg van de Wijkertunnel als onderdeel van de A16. Een paar jaar later verdween de stamweg helemaal uit de plannen.

pr1016089

Kaart van geplande snelwegen, autowegen en waterwegen tussen Alkmaar, Hoorn, Purmerend en Amsterdam. Te zien zijn tracés voor de rijkswegen 7 (A7), 8 (A8), 10(A10) en 16 (A16 Stamweg). Catalogusnummer: PR 1016089. Licentie: CC-0. Collectie Regionaal Archief Alkmaar

Van Bergen naar de A7
Net boven het Geestmerambacht ligt de N504. Deze begint haaks op het Noord-Hollands Kanaal en loopt door Langedijk en langs Nieuwe Niedorp tot aan de A7. Wie in Google Earth kijkt ziet nog restanten van grotere plannen voor deze weg. Deze had namelijk een door de provincie aangelegde kruisingsvrije vierbaans verbinding tussen de nieuw aan te leggen ringweg Bergen en de A7 moeten zijn. Vanaf 1968 werd de ruilverkaveling van het Geestmerambacht uitgevoerd. De provincie zag alvast kans om ruimte te maken voor toekomstige knooppunten en omleggingen: een half klaverblad kruispunt bij het Noord-Hollands Kanaal (nog steeds zichtbaar), een groot knooppunt bij de kruising met de N245 (ook nog zichtbaar) en een omlegging bij Noord-Scharwoude. Het talud voor die omlegging is  nog te zien in Google Earth, maar is enkele jaren geleden ongebruikt weer verwijderd.

pr1016092

Streekplangebied Kop van Noord-Holland, ca. 1970. De streepjeslijn vanaf de A7 naar het westen is de N504. Catalogusnummer: PR1016092. Licentie CC-0. Collectie Regionaal Archief Alkmaar

Grote ring van Alkmaar
Begin jaren ’60 voorzag men een behoorlijke groei van Alkmaar en werden er  plannen gemaakt  voor een nieuwe ringweg. Knooppunt Kooimeer zou meer naar het zuiden komen. In plaats van over de Heilooër Tolweg zou het verkeer via een autoweg dwars door het Heilooër Bos en de Bergermeerpolder naar het noorden kunnen rijden. In 1968 presenteerde de gemeenteraad van Alkmaar nog plannen voor deze weg door het bos. Binnen de ring zouden nieuwe woonwijken ontstaan zoals ’t Lood en Blockhovepark. Aan de oostzijde zou de ring aansluitingen krijgen met nieuwe wegen richting de Markerwaard en de A16 stamweg.

Het Bestevaertracé
De Bestevaerbrug is weer terug in de ijskast. Even leek het er dan toch van te komen, een weg met brug die al voor het eerst in 1954 op de kaarten verscheen. Toen nog als onderdeel van een veel oostelijker gelegen Rijksweg 9. In de loop van de tijd zijn al een aantal voorbereidingen gedaan voor de aanleg van het tracé als onderdeel van een (binnen)ring rond Alkmaar. Zo is de geplande route nog enigszins te zien op  luchtfoto’s en is in de jaren ’60 zelfs een boerderij door de gemeente opgekocht met het plan om het later te slopen. De weg had een aansluiting moeten krijgen op de Nollenweg maar niet voordat die eerst door de Oudorperpolder en over restanten van het kasteel Nieuwburg zou lopen.

bestvaerbrug_klein

Geplande Bestevaerbrug. Licentie: CC-0. Collectie Regionaal Archief Alkmaar