Alkmaars oudste

Door Mark Alphenaar en Harry de Raad

oudste foto

Ca. 1860. Boekdrukkerij van H. Coster aan de Voordam 11. De gevel is in de loop van jaren meerdere keren veranderd. Tegenwoordig huist hier de Alkmaarsche Courant. Op de voorgrond is nog net een reling van de Schapenbrug te zien. Fotograaf onbekend.

Al bijna 200 jaar worden er foto’s gemaakt. De eerste vastgelegde beelden bestonden uit niet meer dan een plaat met lichtgevoelig materiaal dat vaak een belichtingstijd van uren had. Rond 1840 begon de fotografie echter serieuzere vormen aan te nemen door betere en toegankelijkere technieken. Fotografen begonnen rond te reizen en ook steeds meer de omgeving en mensen vast te leggen.

Ook in Alkmaar vestigde zich fotografen halverwege de 19de eeuw. Een van de eerste waren G.L. Mulder (vanaf 1862), P. Vlaanderen (vanaf 1867), L.A.A. Perrin (vanaf 1868) en Van der Aa (vanaf 1873). De eerste in Alkmaar gemaakte foto, die ons nu bekend is, is waarschijnlijk uit 1860. We zien daarop de drukkerij van H. Coster aan de Voordam 11. Aan de hand van de gevel kunnen we opmaken dat de foto van voor 1863 is (toen werd de gevel namelijk verbouwd). Op foto staat ook 1860 geschreven, door wie en waarom is alleen onbekend. H. Coster was de uitgever van de Alkmaarsche Courant en had waarschijnlijk al snel contacten met fotografen in een tijd dat fotografie nog in zijn kinderschoenen stond.

Het zoeken naar de data van oude foto’s kan soms een lastig werkje zijn. Je moet af kunnen gaan op herkenbare elementen waar wel data aan te pinnen zijn. Ongedempte grachten, nog niet gesloopte bruggen of verbouwde gevels kunnen je vaak de goede richting op helpen. Zo waren onderstaande foto’s redelijk te plaatsen.

Kennemerpoort

Ca. 1865. De Kennemerpoort, gefotografeerd voor de sloop in 1867. Fotograaf. G.L. Mulder

Burgerweeshuis

Ca. 1865. Het in 1867 gesloopte burgerweeshuis. Fotograaf onbekend.

Sint Dominucuskerk

Ca. 1870. De net voltooide Sint Dominicuskerk aan de nog ongedempte Laat. De Laat werd gedempt in 1872. Fotograaf onbekend.

De eerste Alkmaarder op een foto
De oudste foto van een Alkmaarder is te vinden in het familiearchief van De Lange. In dit archief zijn twee originele daguerreotype’s bewaard gebleven. Het gaat om de portretten van het echtpaar Geldolph Adriaan de Lange en zijn vrouw Margaretha Jacoba Johanna Wiggers van Kerchem. Hij werd geboren in Alkmaar in 1824, zij in 1832 in Kampen. De foto’s zijn gemaakt in Batavia in 1856, waarschijnlijk rond de tijd dat het echtpaar daar op 10 januari in het huwelijk trad. De twee foto’s zijn ook nog eens de oudste foto’s in de hele collectie van het Regionaal Archief Alkmaar. Daguerreotype’s werden gemaakt op een verzilverde koperen plaat. Deze werd lichtgevoelig gemaakt met jodiumdampen. Dit leverde na blootstelling aan kwikdampen positief gespiegelde beelden. Bij dit procedé was er geen negatief en was het dus niet mogelijk meerdere afdrukken te maken. Van elke Daguerreotypie is er dus maar één.

Geldolph Adriaan de Lange

Portret van Geldolph Adriaan de Lange (1824-1897). Fotograaf onbekend.

Jacoba Johanna Wiggers

Portret van Margaretha Jacoba Johanna Wiggers van Kerchem (1832-1899). Fotograaf onbekend.

De oudste geportretteerde persoon
De oudste geportretteerde persoon in de collectie van het archief is een Haarlemmer: het gaat om de apotheker en chemicus Martinus Nicolaas Beets, die in 1780 werd geboren. Hij was de vader van de bekende Nederlandse dichter en dominee Nicolaas Beets en woonde in Haarlem. In 1847 werd er een daguerreotypie van zijn gezin gemaakt. We zien Martinus Nicolaas, zijn vrouw Maria Elisabeth Malefijt en hun dochter Maria Elisabeth Beets. Zoon Nicolaas was blijkbaar afwezig. Onderstaande foto is gemaakt van een daguerreotypie uit 1847, toen in bezit van een achterkleindochter van Martinus Nicolaas Beets, ene mevrouw Damsté. De foto is naar de daguerrotypie gemaakt door een zekere Rameau in Leiden in 1930.

Familie Beets

Familie Beets in 1847. Fotograaf onbekend.

[Geheel rechts] Martinus Nicolaas Beets, geboren 19 april 1780, overleden 5 augustus 1869. Hij was in 1847, toen deze foto werd gemaakt, 67 jaar oud. Hij was farmaceut,woonde in Haarlem en huwde 20 juli 1806 met Maria Elisabeth Malefijt [links op de foto], geboren 2 juli 1787, overleden 8 april 1855. Zij was in 1847 60 jaar oud. In het midden staat Maria Elsabeth Beets, geboren 12 augustus 1812, In 1847 was zij 25 jaar oud. Zij huwde 1 september 1853 met dr. Abr. Scholl van Egmond, weduwnaar van J.C.L. Heereman.

Nog meer oude foto’s
Het Regionaal Archief Alkmaar heeft natuurlijk nog veel meer foto’s van Alkmaar van voor 1900. Veel daarvan zijn nu te bekijken en gratis te downloaden via ons account op Flickr Commons. De komende maanden zullen daar steeds meer foto’s bijkomen. Heb je zelf nog foto’s waarvan je denkt dat ze van voor 1870 zijn? Dan zou het Regionaal Archief Alkmaar die zeker willen zien. Je kunt ons bereiken via info@archiefalkmaar.nl

De foto’s op deze pagina vallen in het publieke domein en mogen zonder restricties gebruikt en gedownload worden.

Ongedempte Nieuwesloot ca1861

Ca. 1861. We zien hier het poortje bij het Hof van Sonoy. Ervoor staan kinderen op een bruggetje over de nog ongedempte Nieuwesloot. Deze werd gedempt in 1863. Fotograaf onbekend.

Hoek Voordam Zijdam ca1874

Ca. 1874. Hoek Voordam Zijdam. Fotograaf. J. Chrispijn.

De afzetter: een bijzonder ambacht in de Gouden Eeuw

Door Marijke Joustra

Afzetter klinkt in onze oren niet erg betrouwbaar, maar in de zeventiende eeuw was het een eerzaam en bijzonder kunstzinnig beroep.

kleurenkaart

Kleurenstaalkaart van Jan Dirksz. Zoutman

De zeventiende eeuw was een periode in Nederland met een enorme productie van boeken, atlassen en prenten. De boeken en illustraties werden in zwart-wit gedrukt – pas in de negentiende eeuw zou de kleurendruk echt tot ontwikkeling komen. Daarom werd er een beroep gedaan op kunstenaars die de boeken, kaarten en prenten stuk voor stuk met de hand inkleurden. Dat gebeurde in opdracht van drukkers maar ook van kopers, vooraanstaande burgers en adellijke personen die graag mooie en kostbare boeken aan hun verzameling toevoegden. Op de kaarten in de atlassen werden de grenzen van gebieden met gekleurde lijnen aangeduid, of ‘afgezet’. Ook in de andere illustraties, vignetten en versieringen werden de prachtigste kleuren en zelfs goud of zilver aangebracht. Sommige verven en pigmenten die de afzetter gebruikte waren dan ook zeer kostbaar. De kleuren in de boeken en prenten zijn ook nu nog prachtig om te zien, alsof ze pas zijn aangebracht. Omdat de boeken dichtgeslagen in bibliotheken en archieven zijn bewaard heeft de tijd er geen invloed op gehad. Over wie deze kunstenaars waren is niet veel bekend. In tegenstelling tot kunstschilders signeerden zij hun werk niet. De weinige informatie die we hebben komt uit rekeningen en opdrachten die in archieven bewaard zijn gebleven.

van-santen-03De meester-afsetters
Het mooiste werk van deze ‘afsetters’ en ‘meester-afsetters’ is tot en met januari 2016 te zien in de tentoonstelling Op zoek naar Van Santen & de kleuren van de Gouden Eeuw (Bijzondere Collecties, Oude Turfmarkt 129, Amsterdam). Centraal in de tentoonstelling staat de Amsterdamse ‘meesterafzetter’ Dirk Jansz. van Santen (1637–1708). Hij is een van de weinigen die we van naam kennen, en waarvan werken bekend zijn. Hij werkte voor opdrachtgevers in binnen- en buitenland. Ook werk van andere, onbekende afzetters is in de expositie te zien. De boeken en prenten komen uit nationale en internationale collecties. Ook het Regionaal Archief Alkmaar behoort tot de bruikleengevers met, onder andere, een kleurenstaalkaart die bewaard wordt in de collectie aantekeningen van de Alkmaarse geschiedschrijver Simon Eikelenberg (1663-1738). Op deze kleurenkaart worden 24 kleuren getoond, met daarnaast de mooiste benamingen zoals dracke bloet ende lack, fermilyoen, sipel groen, lamp swardt en donckere schijttgel. Het kaartje is afkomstig uit een werkboekje van Jan Dirksz. Zoutman (1617/18-1679) die als afzetter begon en later kaartenmaker en landmeter in Alkmaar werd. In het boekje staan voorschriften voor het maken en gebruiken van de kleuren genoteerd.

Kanselbijbel Grote Kerk Alkmaar
De tentoonstelling toont ook bijbels met prachtig ingekleurde kaarten. Een soortgelijke bijbel, met vergelijkbare ‘afgezette’ kaarten wordt bewaard in de bibliotheek van het Regionaal Archief Alkmaar. Het betreft hier de kanselbijbel uit de Grote Kerk in Alkmaar. Deze bijbel, in 1663 gedrukt door de Leidse firma Elzevier, is in 1995 vanuit de Grote Kerk overgebracht naar het Regionaal Archief. De bijbel bevat een serie van zes kaarten die vanaf 1657 door Nicolaes Visscher zijn gedrukt: een wereldkaart, een kaart met de ligging van het Paradijs, een kaart van de 40-jarige reis door de woestijn, een kaart van Jeruzalem, een kaart van het Beloofde Land en een kaart van de zendingsreizen van de apostel Paulus. De kaarten, met een afmeting van 30 bij 47 cm zijn heel gedetailleerd met prachtige kleuren ingekleurd door een ons onbekende afzetter. Ook hier lijkt het alsof de kleuren net zijn aangebracht, het bladgoud schittert ons tegemoet.

woestijnreis

Kaart van de 40-jarige reis door de woestijn.

woestijnreistitelvignet

Het titelvignet van de kaart van de 40-jarige reis door de woestijn.

Op de kaart van het Paradijs zien we de stad Babel, gelegen aan de rivier de Eufraat, in het huidige Irak. De Toren van Babel steekt er bovenuit, een stipje bladgoud is in het midden van de stad aangebracht. Vlak daarbij ligt ‘ ’t Lusthof ofte ’t Paradys’, met Adam en Eva onder de bomen, een detail dat met het blote oog haast niet te onderscheiden is. De werkelijke afmeting van het getoonde kaartfragment is 5 bij 7 cm.

paradijsdetail

Fragment uit de kaart met de ligging van het Paradijs

De naam van de ontwerper van de kaarten, Nicolaes Visscher, is op verschillende manieren aangegeven. Voluit, als monogram, of door middel van een afbeelding van een visser in een onopvallend hoekje. Ook deze figuurtjes zijn prachtig ingekleurd.

Vissers op de Paradijskaart

Visser op de Paradijskaart

visserbeloofdeland

en op de kaart van het Beloofde Land.

De Alkmaarse kanselbijbel kan helaas niet ter inzage gegeven worden in de studiezaal van het Regionaal Archief. Het formaat, 53 bij 36 centimeter en 17 centimeter dik en het gewicht van bijna 18 kilo maken het hanteren tot een hachelijke klus waarbij het boek veel te lijden heeft. Gelukkig zijn de kaarten gedigitaliseerd waardoor we ze goed kunnen bekijken (bekijk ze hier op Flickr). Door in te zoomen worden de kleinste details zichtbaar en is te zien hoe nauwkeurig de afzetter heeft gewerkt. Ook zijn er mooie afdrukken van de kaarten gemaakt die in de studiezaal bekeken kunnen worden. Voor wie het echte werk van de afzetters wil zien biedt de expositie in Amsterdam een unieke kans. De tentoongestelde werken zullen na afloop weer voor lange tijd veilig opgeborgen worden in de collecties in binnen- en buitenland.

Bij de tentoonstelling verscheen het boek ‘Afsetters en meester-afsetters’: de kunst van het kleuren 1480-1720 van Truusje Goedings (Nijmegen, Vantilt, 2015). Zij schreef ook het artikel Dirk Jansz van Santen, ‘meester-afsetter’ in De Boekenwereld, jaargang 31 (2015), nummer 3. Over de Alkmaarse kanselbijbel verscheen het artikel De kanselbijbel uit de Grote of Sint Laurenskerk te Alkmaar door Marijke Joustra, in Oud Alkmaar, jaargang 26 (2002), nummer 1.