Een zeldzame mol

Mol fragmentMet beestjes zijn we niet zo blij in het archief. Maar er zijn uitzonderingen. Een zeldzame Mol is heel welkom in onze bibliotheek, vooral als het om een Alkmaarse Mol gaat.

Het komt maar heel af en toe voor dat we een boek aan onze collectie oude Alkmaarse drukken kunnen toevoegen. Daarbij gaat het niet altijd om de inhoud van het boek maar is het juist de drukker die het interessant maakt. Een voorbeeld hiervan is het boek dat we onlangs verwierven: een zeldzame uitgave uit 1728 van de Alkmaarse drukker Nicolaas Mol. Het is een prekenbundel van de predikant Cornelius Walingius getiteld Keur van Bybel-stof zoo des Ouden als Nieuwen Testaments, in XXXV predicatien verklaert en nader toegepast.

Titelpagina WalingiusWalingius werd in 1678 geboren in Twisk. Hij woonde in zijn jeugd een paar jaar in Alkmaar waar hij de Latijnse School bezocht. Daarna studeerde hij in Utrecht en Leiden en werd op z’n tweeëntwintigste predikant in Twisk. Daar bleef hij tot zijn dood in 1725.

Een paar jaar na Walingius’ overlijden, in 1728, drukte Nicolaas Mol de bundel met vijfendertig preken. Om ‘… als een Gouden Kleinoot bewaard en dagelijks gelezen te worden, zijn heilzame lessen op te volgen, en zijn voetstappen na te wandelen …’, zoals Walingius’ zwager Theodorus Houtkoper in het voorwoord schrijft. Het is een zeldzame uitgave: alleen te vinden in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag en in de bibliotheek van de Vrije Universiteit Amsterdam – het exemplaar van de Koninklijke Bibliotheek is in z’n geheel gedigitaliseerd door Google Books en te vinden op internet. De preken hebben titels als Henochs wandel met Godt, Sout-pylaer in Loths wyf opgeregt, Planten van Godts huis en Het eten van den boom des levens, en zijn tegenwoordig alleen nog leesbaar voor de echte doorzetter. Het bijzondere van het boek voor ons is dat het gedrukt is door een Alkmaarse boekdrukker van wie niet veel boeken bewaard zijn gebleven.

Alkmaar telde in de periode tot 1800 zo’n tachtig boekdrukkers en/of boekverkopers. Dat was vergelijkbaar met steden als Hoorn en Enkhuizen, maar een heel stuk minder dan bijvoorbeeld Amsterdam waar ruim 2400 bedrijven gevestigd waren. De boekproductie van de drukkers liep erg uiteen. Van een deel van de tachtig Alkmaarse boekdrukkers kennen we maar een enkele titel, terwijl de grootste, stadsdrukker Jacob Maagh, tussen 1741 en 1771 ruim 218 titels drukte. Dit alles voor zover we weten, we kunnen alleen afgaan op de boeken die bewaard zijn gebleven.

De meeste drukkerijen in Alkmaar waren gevestigd in de Langestraat, aan de Platte Stenenbrug bij de Vismarkt, aan de Houttil, het Verdronkenoord en de Mient. De panden droegen beeldende namen zoals De Vinder van de Drukkunst, De Gekroonde Waarheid, De Koninklijke Profeet David, De Beslagen Bijbel of De Stapel Papieren.

Adres

Het pand waarin het bedrijf van Nicolaas (of Klaas) Mol was gevestigd heette De Nieuwe Drukpers. Op de titelpagina van enkele van zijn boeken staat het als volgt vermeld: ‘Gedrukt by Niklaas Mol, Boekdrukker en Verkooper, over de Platte Steene Brug, in de Nieuwe Druk-Pars’. (Destijds heette de brug over de Mient de Platte Stenenbrug, tegenwoordig wordt de brug om de hoek, over het Verdronkenoord zo genoemd.) Mol woonde op stand, naast de Alkmaarse burgemeester Aris van der Mieden. Het huis aan de Mient, nu nummer 33, is beter bekend onder de naam De Zijdeworm. In 1672 had de toenmalige eigenaar, een zijdekoopman, een gevelsteen met een zijderups laten aanbrengen.

Van Nicolaas Mol zijn in Nederlandse bibliotheken vijfentwintig uitgaven bewaard gebleven, gedrukt tussen 1712 en 1728. De onderwerpen zijn heel divers, hij drukte zangbundels, gelegenheidsgedichten, boeken over geschiedenis en over het geloof. Enkele boeken hebben te maken met gebeurtenissen in Alkmaar en het Noorderkwartier, zoals Simon Eikelenbergs Gedaante en gesteldheid van Westvriesland uit 1714 en een Alkmaars liedboekje (1721). Ook mengde hij zich in een kwestie die in 1727 speelde: de Alkmaarse organist Gerardus Havingha renoveerde het orgel in de Grote Kerk op een manier die veel kritiek kreeg. Nicolaas drukte de pamfletten van twee van Havingha’s tegenstanders, Jacob Wognum en Eneas Veldcamps. Daarnaast drukte hij verschillende teksten van de Alkmaarse dichter Gerard Kempher die ook conrector van de Latijnse School was.

liedboekje

Het Alkmaars liedboekje uit 1721. Het meet 8 x 5 cm.

Van elk van de vijfentwintig titels zijn maar heel weinig exemplaren in bibliotheken terug te vinden, soms maar één of twee. Alleen Gedaante en gesteldheid van Westvriesland is in grotere aantallen bewaard gebleven, ook in het Regionaal Archief. Dit boek heeft op de titelpagina ook het mooiste drukkersmerk met een mol in een berglandschap, daaronder een Latijnse spreuk die zoiets betekent als ‘wat het volk drukt geeft voedsel’.

Drukkersmerk mol

Met de verwerving van Walingius’ Keur van Bybel-stof hebben we nu tien uitgaven van Nicolaas Mol in de collectie. Ze geven samen een mooi beeld van de gevarieerde boekproductie van deze Alkmaarse drukker.

Door Marijke Joustra

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s