Van gasthuis tot Noordwest Ziekenhuisgroep

Het eerste ziekenhuis in onze omgeving stond in Egmond bij de abdij. Het Egmondse hospitaal wordt in 1239 voor het eerst in de bronnen genoemd, maar is mogelijk ouder. Het gebouw bevond zich even ten westen van het klooster in de Heerenstraat, de huidige Abdijlaan. Egmondse monniken bestuurden de instelling die heeft bestaan tot de ondergang van de abdij in 1573. Het hospitaal noemde men ook wel gasthuis: het diende niet alleen voor de verzorging van zieken, maar ook voor de (tijdelijke) huisvesting van reizigers en armen.

Verzorging van zieken, 1504. Detail van het schilderij van ‘De zeven werken van barmhartigheid’ door de Meester van Alkmaar. Collectie Rijksmuseum, Amsterdam.

Verzorging van zieken, 1504. Detail van het schilderij van ‘De zeven werken van barmhartigheid’ door de Meester van Alkmaar. Collectie Rijksmuseum, Amsterdam.

Eerste ziekenhuis in de Langestraat

Het eerste Alkmaarse ziekenhuis dat we kennen uit historische bronnen dateert uit 1341. Het stond in de Langestraat tussen het toenmalige stadhuis en het hoekpand Langestraat-Schoutenstraat. Pastoor Aloud van Overschie had het laten bouwen, in samenwerking met pastoor Nicolaas van Graft. Ook hier was er sprake van een ‘baaierd’ waar de reizigers en armen werden gehuisvest en een ziekenzaal. Veel medische kennis had men niet. Wie ernstig ziek was, had weinig kans een dergelijk hospitaal levend te verlaten. Ook waren de hygiënische omstandigheden in dit soort instellingen vaak slecht. Wie het zich kon veroorloven liet zich dan ook liever thuis verplegen.

In Alkmaar was ook een Heilige Geestgasthuis dat soortgelijke voorzieningen bood. Deze instelling komt voor het eerst in de bronnen voor in 1386. Misschien was het zelfs ouder dan de stichting van Aloud en Nicolaas. Het Heilige Geestgasthuis kreeg in de zestiende eeuw een nieuwe bestemming als Waaggebouw.

 

Gescheiden ziekenzorg in de 15e en 16e eeuw

Het gasthuis van Aloud en Nicolaas komen we later tegen als het Onze Lieve Vrouwegasthuis of ook wel het ‘grote gasthuis’. Sinds eind vijftiende eeuw verbleven er alleen mannen en sprak men van het Mannengasthuis. Voor vrouwen was er een nieuwe stichting, het Sint Elisabethgasthuis, dat in de vijftiende eeuw in de bronnen opduikt. In 1589 werden de beide instellingen naast elkaar gehuisvest aan de Gasthuisstraat en Paternosterstraat. Er waren nog meer instellingen voor zieken. Zo stond buiten de stad aan de latere Kennemerstraatweg een Leprooshuis, waar tot in de zeventiende eeuw melaatsen werden verpleegd. Voor de vele pestlijders was er tussen 1567 en circa 1680 een speciaal Pesthuis.

Sint Elisabeths Mannen- en Vrouwengasthuis

In 1785 fuseerden het Mannen- en het Vrouwengasthuis onder de nieuwe naam St. Elisabeths Mannen- en Vrouwengasthuis. Door de groeiende medische kennis in de loop van de negentiende eeuw kwam de nadruk meer te liggen op genezing dan op verzorging. In 1854 verbleven er 168 zieken uit Alkmaar en de wijde omgeving; de gemiddelde verpleegduur was 25 dagen. Erg professioneel ging het er overigens niet aan toe. De leiding van het gasthuis berustte bij een ziekenvader en ziekenmoeder. Toen er in 1891 een vacature was, benoemde men een Alkmaars kruideniersechtpaar. De man werd enkele jaren later op het matje geroepen wegens langdurig intiem contact met een patiënte.

 

Van Stadsziekenhuis naar Centraal Ziekenhuis

De naam van het gasthuis veranderde in het begin van de twintigste eeuw in ‘Stadsziekenhuis’. De behuizing werd te krap en toen in de jaren twintig de Cadettenschool werd opgeheven bleek dat een gouden kans. De school werd verbouwd tot ziekenhuis. Op 30 mei 1929 opende het nieuwe ziekenhuis haar deuren. Vanwege de regionale functie betaalden inmiddels ook omliggende gemeenten mee aan de kosten. Daarom werd de naam in 1931 gewijzigd in ‘Centraal Ziekenhuis’.

 

Inmiddels hadden de katholieke Alkmaarders een eigen ziekenhuis opgericht, het Sint Elisabethgesticht, later St. Elisabethziekenhuis. In 1897 begon men in de Emmastraat met vierentwintig bedden. In 1927 werd een nieuw gebouw geopend aan de Van Everdingenstraat, dat vervolgens uitgroeide tot een professioneel ziekenhuis met in 1965 circa vierhonderd bedden (het ‘Centraal’ had er toen vijfhonderd). Het ziekenhuis riep in het begin nogal wat weerstand op vanuit protestante hoek. Het ‘neutrale’ Centraal Ziekenhuis was bedoeld voor iedereen en het katholieke initiatief werd gezien als een missiepoging. De gevreesde ‘verroomsing’ van Alkmaar viel echter wel mee en het ziekenhuis groeide uit tot een volwaardig tweede ziekenhuis in de stad.

Het St. Elisabeth Ziekenhuis gezien vanuit de lucht, 1929. Foto: K.L.M.

Het St. Elisabeth Ziekenhuis gezien vanuit de lucht, 1929. Foto: K.L.M.

Er was wel altijd enorme concurrentie tussen beide ziekenhuizen. Beschikte het ene ziekenhuis over een nieuw apparaat, dan werd dit kort daarna ook door het andere ziekenhuis aangeschaft. Zodra een van beide ziekenhuizen de tarieven aanpaste, volgde de ander direct om maar geen patiënten te verliezen. Het verhaal gaat ook dat de beide directeuren op de Kennemerstraatweg elkaar vriendelijk toewuifden, maar nooit de weg overstaken.

Fusie Centraal Ziekenhuis en Sint Elisabeth

Alkmaar telde dus twee gelijkwaardige ziekenhuizen die allebei een breed basispakket boden. Voor speciale behandelingen moesten patiënten uitwijken naar de grotere ziekenhuizen in Amsterdam. Steeds meer begon men in te zien dat alleen een fusie de mogelijkheid zou bieden om  in Alkmaar een  groot ziekenhuis te bouwen met een volwaardig dienstenpakket. Er was heel wat overleg voor nodig, maar in 1974 fuseerden beide ziekenhuizen tot het Medisch Centrum Alkmaar. De gebouwen van het oude St. Elisabeth werden afgestoten.

 

De fusie werd een succes. Het Medisch Centrum Alkmaar groeide uit tot een vooraanstaand streekziekenhuis. In 2015 volgde een nieuwe fusie: het MCA ging samen met het Gemini Ziekenhuis in Den Helder. Het Alkmaarse ziekenhuis is nu een van de locaties van Noordwest Ziekenhuisgroep. In de afgelopen jaren werd steeds meer getwijfeld aan de toekomst van het ziekenhuis in Alkmaar. Was Heerhugowaard geen betere locatie? Na 675 jaar leek er een einde te komen aan professionele ziekenzorg in Alkmaar. Eindelijk is nu de beslissing gevallen: het ziekenhuis blijft!

Ansichtkaart met foto’s van het MCA, ca. 1985.

Ansichtkaart met foto’s van het MCA, ca. 1985.

Paul Post en Harry de Raad. Deze bijdrage is een uitgebreidere en geactualiseerde versie van een verhaal dat eerder verscheen in de Canon van Alkmaar.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s