Het Alkmaarse Victoriebeeld 140 jaren jong

Frans Stracké,

Frans Stracké, de beeldhouwer van Victorientje. Collectie Regionaal Archief Alkmaar

Let op! 
Graag het vriendelijke verzoek aan iedereen die foto’s van deze pagina afhaalt: let op de fotolicentie! De meeste foto’s hebben een CC-BY licentie. Opslaan en delen mag, maar vermeld de bron (meestal het Regionaal Archief Alkmaar) en als die bekend is, de fotograaf.

‘Een gezonde stevige deern’

In het enkele jaren geleden fraai opgeknapte Victoriepark staat nu al 140 jaar het beeld van de godin Victoria, in Alkmaar vaak liefkozend Victorientje genoemd. Het beeld heeft veel te lijden gehad van het Alkmaarse klimaat van luchtverontreiniging en vernielzucht. Net als bij echte oude dames geldt ook bij Victorientje, dat alleen op enige afstand de oorspronkelijke schoonheid nog zichtbaar is.

Het beeld heeft een interessante geschiedenis, die begon in 1872. Een breed samengestelde feestcommissie die de viering van driehonderd jaar Alkmaars Ontzet organiseerde, vond dat er een blijvend gedenkteken moest komen aan de gebeurtenissen van 1573. Elders in Nederland – in Heiligerlee, Den Briel en Leiden – waren er in die tijd soortgelijke initiatieven, allemaal met het doel om belangrijke gebeurtenissen uit de Tachtigjarige Oorlog te herdenken.

Koning Willem III

Koning Willem III staat op het punt om de sluitsteen aan te brengen in het fundament van het ontzetmonument. Detail van een prent van de feestelijkheden ter gelegenheid van de viering van driehonderd jaar Alkmaars Ontzet. Licentie: CC-BY. Colletie Regionaal Archief Alkmaar

Hoe moest het monument eruitzien, wie moest het maken en wie moest het betalen? De keuze van de maker verliep nogal rommelig. Buiten de feestcommissie om was Jos Graven al benaderd, die in 1870 voor Delfshaven een beeld van Piet Hein had vervaardigd. Bij de commissie werden later ook nog andere ontwerpen ingediend. Men stelde een jury in, waar onder meer de beeldhouwer Frans Stracké zitting in had, die als hoogleraar verbonden was aan de Rijksakademie voor beeldende kunsten in Amsterdam. De jury keurde unaniem de bestaande ontwerpen af, waarna Stracké voorstelde om uit de jury te stappen en zelf een ontwerp te maken. Zo werd besloten.

Al snel waren de eerste ontwerpen gereed. Stracké koos voor een voorstelling van de godin Victoria vlak na de overwinning. We zien de godin terwijl ze haar rechterarm opheft en met haar hand een afwerend gebaar maakt naar Oudorp, waar het Spaanse hoofdkwartier was gevestigd. Met haar andere hand houdt ze een met eikenloof omwonden zwaard tegen haar lichaam als teken van de behaalde overwinning. Ook op haar hoofd heeft ze een lauwerkrans van eikenloof. De jury vond het prachtig.

Het was meteen al duidelijk dat het beeld in 1873 nog niet af zou zijn. Eerst moest het benodigde geld voor het monument bij elkaar gebracht worden. Stracké vroeg minimaal 10.000 gulden, een voor die tijd fors bedrag. Voor koning Willem III was het waarschijnlijk een flinke tegenvaller toen er bij zijn bezoek aan Alkmaar op 8 oktober 1873 nog niets te onthullen viel. Wel mocht de koning de laatste sluitsteen aanbrengen van het voetstuk van het toekomstig monument.

afb-7-fo1006217-jaar-1952

Na de bouw van de nieuwe Friesebrug in 1952 was het Victoriepark een flink stuk kleiner geworden. Om te zorgen dat Victorientje weer goed in het midden van het park zou komen te staan, werd ze zo’n 30 meter naar het oosten verplaatst. Foto: K. Delwel. Licentie:CC-BY. Collectie Regionaal Archief Alkmaar

Stracké was blijkbaar een druk bezet man, want in  januari 1876 moest hij nog met het echte beeldhouwen beginnen. Het geld was toen al binnen, na een landelijke inzamelingsactie waaraan ook comités in Den Haag en Amsterdam aan hadden meegewerkt. Eenmaal begonnen, werkte Stracké snel, zodat het beeld in oktober van dat jaar onthuld kon worden. Als materiaal gebruikte hij een grijze vrij harde zandsteen uit een groeve in de buurt van Trier. De figuur werd uit één enkel blok gehakt, op delen van de vleugels na, die er later werden aangezet.

Stracké’s schepping werd in 1876 door iedereen met open armen ontvangen. De pers was lovend, op een enkele criticaster na, die het beeld van de godin te veel vond lijken op ‘een gezonde, stevige deern’, die bovendien te warm aangekleed was.

Dat het beeld een plek moest krijgen in het Victoriepark, sprak min of meer vanzelf. Daar hadden de Spanjaarden immers de stad tevergeefs aangevallen. Victorientje werd al snel het middelpunt van de ontzetvieringen. Ieder jaar werd ze met een ladder beklommen en werd er een zegekrans over haar rechterarm gehangen.

Toch was de locatie niet de meest handige. Het Victoriepark lag ver van het centrum en werd weinig bezocht. Dat leidde tot veel vandalisme. Al in 1891 klaagde men in de krant over kwajongens die stenen gooiden naar het Victoriebeeld, waardoor onder meer de duim van de rechterhand was afgebroken. Vernielingen bleven het beeld teisteren. In 1949 ontbraken enkele vingers van de rechterhand, terwijl in de jaren daarvoor ook al eens een van de vleugels was gebroken. In 1970 verloor het beeld de rechterarm. De arm en de hand werden meerdere keren hersteld, maar steeds weer vernield. De Alkmaarse kunstenaar John Bier, die vele keren herstelwerkzaamheden uitvoerde, meldde in 2000 in de krant dat hij er nu genoeg van had. Het was al de vijfde reparatie in 16 jaar. Jarenlang kreeg Victorientje alleen rond de viering van 8 oktober een kunstarm aangemeten. De rest van het jaar zag je alleen een stompje met een uitstekende pen.

Daar kwam nog bij dat hoewel Stracké voor het beeld met opzet de meest harde zandsteen had gebruikt, Victorientje er toch behoorlijk verweerd begon uit te zien. De effecten van luchtvervuiling en het Alkmaarse zeeklimaat waren duidelijk te merken. Van dichtbij leek het wel alsof de godin een lelijke huidziekte had opgelopen.
Toch gaat het sinds enkele jaren beter met Victorien. Dankzij een actie van Ben Bijl heeft het beeld weer het hele jaar door een rechter kunstarm. Victorientje is fleurig wit geschilderd en wordt nu ‘s avonds verlicht. Ook is het beeld door het in 2004 weer aangebrachte hek en door een wijziging aan het voetstuk, minder goed beklimbaar. De ‘deern’ is niet alleen stevig, maar ook taai gebleken …

Door Harry de Raad

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s