Het jaar van de bibliotheek, een terugblik

2016 was het Jaar van het Boek, en wat ons betreft was het ook een prima Jaar van de Bibliotheek. We hebben het afgelopen jaar weer mooie en interessante boeken aan de collectie kunnen toevoegen. We lichten er een paar uit, slechts een kleine greep uit al het moois. Een overzicht van de aanwinsten van 2016 staat op onze website.

In de bibliotheek is, natuurlijk, alles te vinden wat er geschreven is over ons gebied. Maar ook informatie over algemene onderwerpen die van pas komen bij historisch en genealogisch onderzoek is ruim aanwezig. Sommige boeken zou je misschien niet direct verwachten in deze bibliotheek. Vaak hebben die te maken met collecties die in het verleden om allerlei redenen bij het Regionaal Archief zijn terechtgekomen, door overbrenging vanuit archieven of musea of door schenkingen van particulieren en instellingen. Boeken die onderdeel zijn van ons regionaal cultureel erfgoed, en daarom in aanmerking komen om voor de toekomst bewaard te worden.

De Alkmaarse Librije

historische-stadsbibliotheken-leerintveldEen voorbeeld van zo’n collectie is de Alkmaarse Librije, zo’n 300 boeken, voor het grootste deel gedrukt in de zestiende eeuw en meestal in het Latijn. Ooit stonden de boeken, waaronder vele grote folianten, in de Grote Kerk in Alkmaar, later zijn ze in het Gemeentearchief, nu het Regionaal Archief, ondergebracht. Vanwege deze Librije zijn boekdrukkunst en bibliotheekgeschiedenis belangrijke onderwerpen in onze collectie.

De Alkmaarse Librije wordt al enige jaren bestudeerd door boekhistorici van de Universiteit van Amsterdam. In het boek Historische stadsbibliotheken in Nederland (Zutphen, Walburg Pers, 2016) worden librijes van een groot aantal Nederlandse steden beschreven. Het boek geeft een mooi beeld van de tijd waarin deze librijes ontstonden, en van de overeenkomsten en verschillen tussen de verschillende steden. Over de geschiedenis en de samenstelling van de Alkmaarse Librije schreven Paul Dijstelberge en Kuniko Forrer een hoofdstuk met veel wetenswaardigheden over het ontstaan van deze collectie, over de boeken en het gebruik door de eeuwen heen. Duidelijk is dat de samenstelling van collecties als deze voor een deel door het toeval is bepaald. Zo is in de Alkmaarse Librije de rubriek ‘medische werken’ goed vertegenwoordigd dankzij de Alkmaarse arts Pieter van Foreest die een aantal medische werken schonk.

Almanakken

Almanakken vormen een andere bijzondere collectie in de bibliotheek. Het zijn de kleinste boekjes die in onze bibliotheek te vinden zijn, hooguit een centimeter of tien. Een almanak is een boekje dat één keer per jaar verschijnt. Het bevat een aantal vaste rubrieken zoals een jaarkalender met heiligendagen en markten, zon- en maanstanden, dienstregelingen van trekschuiten en beurtschepen, weersvoorspellingen, kroniekjes, verhalen en gedichtjes. De bekendste is de Enkhuizer Almanak, die nog steeds verschijnt. De bibliotheek van het Regionaal Archief bezit een van de oudste bewaard gebleven exemplaren, de almanak voor het jaar 1701.

Ook in Alkmaar zijn in de achttiende en negentiende eeuw zulke almanakken uitgegeven. We hebben er verschillende in de collectie uit de periode 1739-1918 van Alkmaarse drukkers als Jan van Beyeren, Jacob Maagh en Hermanus Coster. Helaas is de serie lang niet compleet. Maar onlangs schonk een bezoeker ons twee edities die ontbraken, uit 1885 en 1892. De inhoud wijkt niet af van andere almanakken en is ook niet specifiek Alkmaars. Bijzonder is dat op de perkamenten omslagen van de almanakken portretten zijn afgebeeld. Op het almanakje uit 1885 zien we nog heel vaag een afbeelding van koning Willem III te paard. Willem III was koning van 1849 tot 1890. Hetzelfde plaatje komt trouwens ook voor op almanakken uit de jaren daarvoor; kennelijk was de beeltenis geschikt voor meer Willems! Op het almanakje uit 1892 staat een portretje van koningin Wilhelmina als jong meisje met loshangend haar. Zij was pas tien jaar oud toen haar vader in 1890 overleed. We hebben één andere almanak met een portret van Wilhelmina op de omslag: op de editie uit 1912 staat zij als jonge vrouw afgebeeld.

Liederen over de Dubbele Moord te Schagen

Een beroemde – beruchte – gebeurtenis uit de lokale geschiedenis is ‘de dubbele moord te Schagen’. Prominent aanwezig in onze tentoonstelling ‘Collectie op de kaart’ bij de entree van het Archief en een vast onderdeel van de rondleidingen. Op 11 augustus 1894 bracht de jonge Klaas Boes twee vrouwen om het leven toen hij ’s nachts in hun huis in Schagen inbrak, op zoek naar geld en sieraden. Over deze vreselijke gebeurtenis werden diverse liederen geschreven die gezongen konden worden op markten en kermissen, op de melodie van liedjes die blijkbaar bij iedereen bekend waren, zoals Op ’t somb’re kerkhof en Kolijn, een brave boerenzoon. Wie in de Nederlandse Liederenbank van het Meertens Instituut deze titels opzoekt komt verschillende varianten tegen. Wij hadden in de bibliotheek en in het archief geen enkel origineel lied over de moord, dus de schenking van deze drie drukwerkjes, waarvan één gedrukt door Zwaan & Zoon te Alkmaar, vormt een prachtige aanvulling.

Statenbijbel

biblia-van-ravesteijn-opening-nt-1660

Vervaardiger: Regionaal Archief Alkmaar. Fotolicentie: CC-BY.

Theologie is vanouds een belangrijk onderwerp in de collectie. Naast de Alkmaarse Librije, die veel theologische werken bevat, bewaart het Regionaal Archief ook drie zogenaamde pastoorsbibliotheken, uit Akersloot, Heiloo en Limmen. Deze collecties bevatten bijzondere oude drukken op theologisch gebied en Bijbels in alle soorten en maten. Over de pastoorsbibliotheek van Limmen schreef Judith Eilander haar masterscriptie Een aanzienlijke bibliotheek van een vrij nette statie (2013). Ook de Protestantse Gemeente Alkmaar schonk ons enkele Bijbels. Al sinds 1995 is het pronkstuk, de grote Kanselbijbel uit 1663 met prachtig ingekleurde kaarten, bij ons ondergebracht. Onlangs ontvingen we nog enkele Bijbels, waaronder een indrukwekkende, geheel gerestaureerde Statenvertaling van de Amsterdamse drukkersfamilie Van Ravesteyn. Apart aan deze groot formaat Bijbel is de samenstelling: het Oude Testament is in 1664 gedrukt, de Apocriefe Boeken en het Nieuwe Testament zijn van een oudere editie uit 1660. De Bijbel heeft ooit gediend als Kanselbijbel. De beschadigde bladzijden in het midden van de Bijbel, waar die open heeft gelegen op de kansel, zijn gerestaureerd maar nog goed te zien.

Drukker-uitgever Eric van der Wal uit Bergen

Uit Bergen is een bijzondere collectie drukwerk afkomstig. Drukker-uitgever Eric van der Wal schenkt ons regelmatig een exemplaar van zijn uitgaven. Met de hand gezet en in een kleine oplage in eigen huis gedrukt, zijn het altijd zeer verzorgde collector’s items. Elk jaar maakt hij een Nieuwjaarswens, een boekje van klein formaat; de kleinste is drie centimeter. De boekjes bestaan meestal uit zestien bladzijden, op verschillende manieren gevouwen. De Nieuwjaarswens voor 2016 meet acht bij vijf en een halve centimeter. Op de bladzijden staan de woorden ‘twee nul zes een’, drie van deze getallen in zwart en steeds een ander getal in rood.

Ook vervaardigde hij in 2016 het prachtige boekje Waar de lijster floot met de herinneringen van zijn vader Theo van der Wal aan zijn arrestatie en gevangenschap in het Huis van Bewaring in Amsterdam in 1943. Aan het slot van het boekje is de novelle De lijster opgenomen, over de vogel die de gevangene in zijn cel hoorde fluiten, een symbool van de vrijheid. De ‘mombakkes’ op de titelpagina is een zelfportret van de schrijver.

nieuwjaarswens

Copyright Eric van der Wal, Bergen

Met de K18 van Den Helder naar Soerabaja

Op 14 november 1934 vertrok de onderzeeboot Hr. Ms. K XVIII uit de haven van Den Helder voor een reis naar Soerabaja die acht maanden zou duren. De K18 maakte een flinke omweg langs havens van Zuid-Amerika en Australië. Doel van de reis was onder andere het verrichten van wetenschappelijk onderzoek, zoals het uitvoeren van zwaartekrachtmetingen.

Aan boord maakte amateurfilmer M.S. Wytema filmopnamen. Hij had de Filmfabriek Polygoon enthousiast gemaakt voor het idee een bioscoopfilm te produceren over deze gedenkwaardige reis. En zo geschiedde. De K18 werd “met eenige honderden kilo’s aan toestellen, films en lampen verzwaard”, allemaal apparatuur geleverd door Polygoon. Bij de film, die in 1935 uitkwam en maandenlang volle zalen trok, verscheen ook een brochure: 20.000 mijlen over zee, het groote nationale filmwerk van Polygoon. Dit boekje, ons geschonken door een bezoeker, bevat foto’s en een korte beschrijving van de film. De film is integraal te zien op de website van de VPRO. Boeiend is een scene waarin de K18 het eiland Tristan da Cunha in de Atlantische Oceaan aandoet. Het zijn de oudste filmopnamen van dit eiland. De bevolking, waaronder een kleindochter van de Nederlandse visser Pieter Groen die in 1865 gouverneur van het eiland werd, wordt verblijd met de post en een lading blikken bruine bonen, erwtensoep, boerenkool en hutspot. Na de reis verschenen verschillende uitgebreide gedenkboeken waarvan er ook enkele in onze collectie aanwezig zijn.

20000-mijlen-foto

Het Bio Vacantieoord in Bergen aan Zee

De collectie kinderboeken van de Alkmaarse uitgeverij Kluitman is een bekend en aansprekend onderdeel van de bibliotheek. In de afgelopen jaren bijeenvergaard door schenkingen van bezoekers, heel af en toe gekocht voor soms niet meer dan een gulden of euro. Dat daar nog steeds verrassingen tussen zitten bewijst Waar de zeewind waait van Gonny van Dieren, een pseudoniem van Ivo F.J. Groothedde (jongensboeken schreef hij onder zijn eigen naam!).

Een paar jaar geleden schonk de Koninklijke Bibliotheek ons een groot aantal Kluitman-uitgaven, die we nu aan de collectie toevoegen, af en toe een stapeltje. Daarbij waren twee herdrukken van deze titel uit 1955 en 1962, de eerste druk uit 1950 was al in de collectie aanwezig. Bij het beschrijven van de verschillende edities viel opeens de afbeelding op de omslag op, getekend door Henk Giesen. Leek dat gebouw op de duinen niet erg op de villa op het Russenduin in Bergen aan Zee? Inderdaad speelt het verhaal zich af rond een niet met name genoemd koloniehuis waar kinderen een paar weken verblijven om aan te sterken. Het voormalige Bio Vacantieoord en het duingebied daar omheen heeft duidelijk model gestaan voor het verhaal. Er zijn meer boeken van Kluitman die zich in onze omgeving afspelen. Bekend zijn Jaepie-Jaepie van C. Joh. Kieviet en De koning der menschenredders (Dorus Rijkers) van Tjeerd Adema. Daar kunnen we nu Waar de zeewind waait aan toevoegen.

Door Marijke Joustra