Het jaar van de bibliotheek, een terugblik

2016 was het Jaar van het Boek, en wat ons betreft was het ook een prima Jaar van de Bibliotheek. We hebben het afgelopen jaar weer mooie en interessante boeken aan de collectie kunnen toevoegen. We lichten er een paar uit, slechts een kleine greep uit al het moois. Een overzicht van de aanwinsten van 2016 staat op onze website.

In de bibliotheek is, natuurlijk, alles te vinden wat er geschreven is over ons gebied. Maar ook informatie over algemene onderwerpen die van pas komen bij historisch en genealogisch onderzoek is ruim aanwezig. Sommige boeken zou je misschien niet direct verwachten in deze bibliotheek. Vaak hebben die te maken met collecties die in het verleden om allerlei redenen bij het Regionaal Archief zijn terechtgekomen, door overbrenging vanuit archieven of musea of door schenkingen van particulieren en instellingen. Boeken die onderdeel zijn van ons regionaal cultureel erfgoed, en daarom in aanmerking komen om voor de toekomst bewaard te worden.

De Alkmaarse Librije

historische-stadsbibliotheken-leerintveldEen voorbeeld van zo’n collectie is de Alkmaarse Librije, zo’n 300 boeken, voor het grootste deel gedrukt in de zestiende eeuw en meestal in het Latijn. Ooit stonden de boeken, waaronder vele grote folianten, in de Grote Kerk in Alkmaar, later zijn ze in het Gemeentearchief, nu het Regionaal Archief, ondergebracht. Vanwege deze Librije zijn boekdrukkunst en bibliotheekgeschiedenis belangrijke onderwerpen in onze collectie.

De Alkmaarse Librije wordt al enige jaren bestudeerd door boekhistorici van de Universiteit van Amsterdam. In het boek Historische stadsbibliotheken in Nederland (Zutphen, Walburg Pers, 2016) worden librijes van een groot aantal Nederlandse steden beschreven. Het boek geeft een mooi beeld van de tijd waarin deze librijes ontstonden, en van de overeenkomsten en verschillen tussen de verschillende steden. Over de geschiedenis en de samenstelling van de Alkmaarse Librije schreven Paul Dijstelberge en Kuniko Forrer een hoofdstuk met veel wetenswaardigheden over het ontstaan van deze collectie, over de boeken en het gebruik door de eeuwen heen. Duidelijk is dat de samenstelling van collecties als deze voor een deel door het toeval is bepaald. Zo is in de Alkmaarse Librije de rubriek ‘medische werken’ goed vertegenwoordigd dankzij de Alkmaarse arts Pieter van Foreest die een aantal medische werken schonk.

Almanakken

Almanakken vormen een andere bijzondere collectie in de bibliotheek. Het zijn de kleinste boekjes die in onze bibliotheek te vinden zijn, hooguit een centimeter of tien. Een almanak is een boekje dat één keer per jaar verschijnt. Het bevat een aantal vaste rubrieken zoals een jaarkalender met heiligendagen en markten, zon- en maanstanden, dienstregelingen van trekschuiten en beurtschepen, weersvoorspellingen, kroniekjes, verhalen en gedichtjes. De bekendste is de Enkhuizer Almanak, die nog steeds verschijnt. De bibliotheek van het Regionaal Archief bezit een van de oudste bewaard gebleven exemplaren, de almanak voor het jaar 1701.

Ook in Alkmaar zijn in de achttiende en negentiende eeuw zulke almanakken uitgegeven. We hebben er verschillende in de collectie uit de periode 1739-1918 van Alkmaarse drukkers als Jan van Beyeren, Jacob Maagh en Hermanus Coster. Helaas is de serie lang niet compleet. Maar onlangs schonk een bezoeker ons twee edities die ontbraken, uit 1885 en 1892. De inhoud wijkt niet af van andere almanakken en is ook niet specifiek Alkmaars. Bijzonder is dat op de perkamenten omslagen van de almanakken portretten zijn afgebeeld. Op het almanakje uit 1885 zien we nog heel vaag een afbeelding van koning Willem III te paard. Willem III was koning van 1849 tot 1890. Hetzelfde plaatje komt trouwens ook voor op almanakken uit de jaren daarvoor; kennelijk was de beeltenis geschikt voor meer Willems! Op het almanakje uit 1892 staat een portretje van koningin Wilhelmina als jong meisje met loshangend haar. Zij was pas tien jaar oud toen haar vader in 1890 overleed. We hebben één andere almanak met een portret van Wilhelmina op de omslag: op de editie uit 1912 staat zij als jonge vrouw afgebeeld.

Liederen over de Dubbele Moord te Schagen

Een beroemde – beruchte – gebeurtenis uit de lokale geschiedenis is ‘de dubbele moord te Schagen’. Prominent aanwezig in onze tentoonstelling ‘Collectie op de kaart’ bij de entree van het Archief en een vast onderdeel van de rondleidingen. Op 11 augustus 1894 bracht de jonge Klaas Boes twee vrouwen om het leven toen hij ’s nachts in hun huis in Schagen inbrak, op zoek naar geld en sieraden. Over deze vreselijke gebeurtenis werden diverse liederen geschreven die gezongen konden worden op markten en kermissen, op de melodie van liedjes die blijkbaar bij iedereen bekend waren, zoals Op ’t somb’re kerkhof en Kolijn, een brave boerenzoon. Wie in de Nederlandse Liederenbank van het Meertens Instituut deze titels opzoekt komt verschillende varianten tegen. Wij hadden in de bibliotheek en in het archief geen enkel origineel lied over de moord, dus de schenking van deze drie drukwerkjes, waarvan één gedrukt door Zwaan & Zoon te Alkmaar, vormt een prachtige aanvulling.

Statenbijbel

biblia-van-ravesteijn-opening-nt-1660

Vervaardiger: Regionaal Archief Alkmaar. Fotolicentie: CC-BY.

Theologie is vanouds een belangrijk onderwerp in de collectie. Naast de Alkmaarse Librije, die veel theologische werken bevat, bewaart het Regionaal Archief ook drie zogenaamde pastoorsbibliotheken, uit Akersloot, Heiloo en Limmen. Deze collecties bevatten bijzondere oude drukken op theologisch gebied en Bijbels in alle soorten en maten. Over de pastoorsbibliotheek van Limmen schreef Judith Eilander haar masterscriptie Een aanzienlijke bibliotheek van een vrij nette statie (2013). Ook de Protestantse Gemeente Alkmaar schonk ons enkele Bijbels. Al sinds 1995 is het pronkstuk, de grote Kanselbijbel uit 1663 met prachtig ingekleurde kaarten, bij ons ondergebracht. Onlangs ontvingen we nog enkele Bijbels, waaronder een indrukwekkende, geheel gerestaureerde Statenvertaling van de Amsterdamse drukkersfamilie Van Ravesteyn. Apart aan deze groot formaat Bijbel is de samenstelling: het Oude Testament is in 1664 gedrukt, de Apocriefe Boeken en het Nieuwe Testament zijn van een oudere editie uit 1660. De Bijbel heeft ooit gediend als Kanselbijbel. De beschadigde bladzijden in het midden van de Bijbel, waar die open heeft gelegen op de kansel, zijn gerestaureerd maar nog goed te zien.

Drukker-uitgever Eric van der Wal uit Bergen

Uit Bergen is een bijzondere collectie drukwerk afkomstig. Drukker-uitgever Eric van der Wal schenkt ons regelmatig een exemplaar van zijn uitgaven. Met de hand gezet en in een kleine oplage in eigen huis gedrukt, zijn het altijd zeer verzorgde collector’s items. Elk jaar maakt hij een Nieuwjaarswens, een boekje van klein formaat; de kleinste is drie centimeter. De boekjes bestaan meestal uit zestien bladzijden, op verschillende manieren gevouwen. De Nieuwjaarswens voor 2016 meet acht bij vijf en een halve centimeter. Op de bladzijden staan de woorden ‘twee nul zes een’, drie van deze getallen in zwart en steeds een ander getal in rood.

Ook vervaardigde hij in 2016 het prachtige boekje Waar de lijster floot met de herinneringen van zijn vader Theo van der Wal aan zijn arrestatie en gevangenschap in het Huis van Bewaring in Amsterdam in 1943. Aan het slot van het boekje is de novelle De lijster opgenomen, over de vogel die de gevangene in zijn cel hoorde fluiten, een symbool van de vrijheid. De ‘mombakkes’ op de titelpagina is een zelfportret van de schrijver.

nieuwjaarswens

Copyright Eric van der Wal, Bergen

Met de K18 van Den Helder naar Soerabaja

Op 14 november 1934 vertrok de onderzeeboot Hr. Ms. K XVIII uit de haven van Den Helder voor een reis naar Soerabaja die acht maanden zou duren. De K18 maakte een flinke omweg langs havens van Zuid-Amerika en Australië. Doel van de reis was onder andere het verrichten van wetenschappelijk onderzoek, zoals het uitvoeren van zwaartekrachtmetingen.

Aan boord maakte amateurfilmer M.S. Wytema filmopnamen. Hij had de Filmfabriek Polygoon enthousiast gemaakt voor het idee een bioscoopfilm te produceren over deze gedenkwaardige reis. En zo geschiedde. De K18 werd “met eenige honderden kilo’s aan toestellen, films en lampen verzwaard”, allemaal apparatuur geleverd door Polygoon. Bij de film, die in 1935 uitkwam en maandenlang volle zalen trok, verscheen ook een brochure: 20.000 mijlen over zee, het groote nationale filmwerk van Polygoon. Dit boekje, ons geschonken door een bezoeker, bevat foto’s en een korte beschrijving van de film. De film is integraal te zien op de website van de VPRO. Boeiend is een scene waarin de K18 het eiland Tristan da Cunha in de Atlantische Oceaan aandoet. Het zijn de oudste filmopnamen van dit eiland. De bevolking, waaronder een kleindochter van de Nederlandse visser Pieter Groen die in 1865 gouverneur van het eiland werd, wordt verblijd met de post en een lading blikken bruine bonen, erwtensoep, boerenkool en hutspot. Na de reis verschenen verschillende uitgebreide gedenkboeken waarvan er ook enkele in onze collectie aanwezig zijn.

20000-mijlen-foto

Het Bio Vacantieoord in Bergen aan Zee

De collectie kinderboeken van de Alkmaarse uitgeverij Kluitman is een bekend en aansprekend onderdeel van de bibliotheek. In de afgelopen jaren bijeenvergaard door schenkingen van bezoekers, heel af en toe gekocht voor soms niet meer dan een gulden of euro. Dat daar nog steeds verrassingen tussen zitten bewijst Waar de zeewind waait van Gonny van Dieren, een pseudoniem van Ivo F.J. Groothedde (jongensboeken schreef hij onder zijn eigen naam!).

Een paar jaar geleden schonk de Koninklijke Bibliotheek ons een groot aantal Kluitman-uitgaven, die we nu aan de collectie toevoegen, af en toe een stapeltje. Daarbij waren twee herdrukken van deze titel uit 1955 en 1962, de eerste druk uit 1950 was al in de collectie aanwezig. Bij het beschrijven van de verschillende edities viel opeens de afbeelding op de omslag op, getekend door Henk Giesen. Leek dat gebouw op de duinen niet erg op de villa op het Russenduin in Bergen aan Zee? Inderdaad speelt het verhaal zich af rond een niet met name genoemd koloniehuis waar kinderen een paar weken verblijven om aan te sterken. Het voormalige Bio Vacantieoord en het duingebied daar omheen heeft duidelijk model gestaan voor het verhaal. Er zijn meer boeken van Kluitman die zich in onze omgeving afspelen. Bekend zijn Jaepie-Jaepie van C. Joh. Kieviet en De koning der menschenredders (Dorus Rijkers) van Tjeerd Adema. Daar kunnen we nu Waar de zeewind waait aan toevoegen.

Door Marijke Joustra

‘In de Vacantie’

Spannende avonturen in Egmond aan Zee

De zomervakantie is voorbij. Voor de kinderen is het nieuwe schooljaar weer aangebroken. Aan de weken van spelen, zwemmen en eindeloze dagen aan het strand is een eind gekomen. Maar niet alle dagen waren zonnig, en wat doe je dan op een regenachtige dag, behalve spelletjes spelen op de iPad? Juist, een boek lezen!

Dat deden de kinderen een eeuw geleden ook. De Alkmaarse uitgeverij Kluitman gaf speciaal daarvoor een serie kinderboeken uit onder de titel: In de Vacantie. Bibliotheek voor Jongens en Meisjes. Met daarbinnen weer twee onderdelen: Serie A, Jongensboeken en Serie B, Meisjesboeken. Spannende verhalen, mooi uitgegeven, met plaatjes van bekende illustratoren en met kleurrijke omslagen, heel aantrekkelijk voor de kinderen uit die tijd.

5e druk, 1919. Omslagen Louis Raemaekers

Lees verder

Een zeldzame mol

Mol fragmentMet beestjes zijn we niet zo blij in het archief. Maar er zijn uitzonderingen. Een zeldzame Mol is heel welkom in onze bibliotheek, vooral als het om een Alkmaarse Mol gaat.

Het komt maar heel af en toe voor dat we een boek aan onze collectie oude Alkmaarse drukken kunnen toevoegen. Daarbij gaat het niet altijd om de inhoud van het boek maar is het juist de drukker die het interessant maakt. Een voorbeeld hiervan is het boek dat we onlangs verwierven: een zeldzame uitgave uit 1728 van de Alkmaarse drukker Nicolaas Mol. Het is een prekenbundel van de predikant Cornelius Walingius getiteld Keur van Bybel-stof zoo des Ouden als Nieuwen Testaments, in XXXV predicatien verklaert en nader toegepast.

Lees verder

Een Texelaar per fiets de wereld in

Hoe Siem de Waal dankzij Esperanto moeiteloos contacten legde

Door Marijke Joustra

Siem de Waal

Siem de Waal. Texelsche Courant, 20 juli 1935.

Texel heeft zich als laatste gemeente in de Kop van Noord-Holland aangesloten bij het Regionaal Archief. Ook voor onze bibliotheek houdt dat in dat Texel nu officieel tot het verzamelgebied behoort. Gelukkig heeft de bibliotheek, hopend op een toekomstige aansluiting, al sinds jaren boeken over Texel in de collectie opgenomen. Het feit dat de bibliothecaris op het ‘Gouden Boltje’ geboren en getogen is heeft hier natuurlijk flink aan bijgedragen.

Als we in de catalogus het woord Texel als zoekterm invoeren verschijnen er ruim 300 titels, variërend van omvangrijke standaardwerken tot tijdschriftartikelen over heel uiteenlopende onderwerpen. De oudste uitgave over Texel is Privilegien en handtvesten der stede en des eilands van Texel uit 1745; de laatste aanwinst is uitgegeven in 2015. Tussen deze uitersten vinden we uitgaven uit de achttiende en de negentiende eeuw en, de meeste, uit de twintigste eeuw. Over alle denkbare Texelse onderwerpen is wel een boek of artikel te vinden: over de geschiedenis, natuur en landschap, archeologie, boerderijen, jutters, bedrijven en verenigingen, de visserij, het toerisme, het bestuur, de TESO, dorpen en buurtschappen, scholen, de Russenoorlog, het Tessels en ga zo maar door. Voor wie zich voor het eerst in de Texelse geschiedenis wil verdiepen staat op de Texel-pagina op onze website een handig lijstje met de belangrijkste literatuur. En natuurlijk staat een selectie van de boeken in de studiezaal bij de regionale collectie.

Lees verder

De afzetter: een bijzonder ambacht in de Gouden Eeuw

Door Marijke Joustra

Afzetter klinkt in onze oren niet erg betrouwbaar, maar in de zeventiende eeuw was het een eerzaam en bijzonder kunstzinnig beroep.

kleurenkaart

Kleurenstaalkaart van Jan Dirksz. Zoutman

De zeventiende eeuw was een periode in Nederland met een enorme productie van boeken, atlassen en prenten. De boeken en illustraties werden in zwart-wit gedrukt – pas in de negentiende eeuw zou de kleurendruk echt tot ontwikkeling komen. Daarom werd er een beroep gedaan op kunstenaars die de boeken, kaarten en prenten stuk voor stuk met de hand inkleurden. Dat gebeurde in opdracht van drukkers maar ook van kopers, vooraanstaande burgers en adellijke personen die graag mooie en kostbare boeken aan hun verzameling toevoegden. Op de kaarten in de atlassen werden de grenzen van gebieden met gekleurde lijnen aangeduid, of ‘afgezet’. Ook in de andere illustraties, vignetten en versieringen werden de prachtigste kleuren en zelfs goud of zilver aangebracht. Sommige verven en pigmenten die de afzetter gebruikte waren dan ook zeer kostbaar. De kleuren in de boeken en prenten zijn ook nu nog prachtig om te zien, alsof ze pas zijn aangebracht. Omdat de boeken dichtgeslagen in bibliotheken en archieven zijn bewaard heeft de tijd er geen invloed op gehad. Over wie deze kunstenaars waren is niet veel bekend. In tegenstelling tot kunstschilders signeerden zij hun werk niet. De weinige informatie die we hebben komt uit rekeningen en opdrachten die in archieven bewaard zijn gebleven.

van-santen-03De meester-afsetters
Het mooiste werk van deze ‘afsetters’ en ‘meester-afsetters’ is tot en met januari 2016 te zien in de tentoonstelling Op zoek naar Van Santen & de kleuren van de Gouden Eeuw (Bijzondere Collecties, Oude Turfmarkt 129, Amsterdam). Centraal in de tentoonstelling staat de Amsterdamse ‘meesterafzetter’ Dirk Jansz. van Santen (1637–1708). Hij is een van de weinigen die we van naam kennen, en waarvan werken bekend zijn. Hij werkte voor opdrachtgevers in binnen- en buitenland. Ook werk van andere, onbekende afzetters is in de expositie te zien. De boeken en prenten komen uit nationale en internationale collecties. Ook het Regionaal Archief Alkmaar behoort tot de bruikleengevers met, onder andere, een kleurenstaalkaart die bewaard wordt in de collectie aantekeningen van de Alkmaarse geschiedschrijver Simon Eikelenberg (1663-1738). Op deze kleurenkaart worden 24 kleuren getoond, met daarnaast de mooiste benamingen zoals dracke bloet ende lack, fermilyoen, sipel groen, lamp swardt en donckere schijttgel. Het kaartje is afkomstig uit een werkboekje van Jan Dirksz. Zoutman (1617/18-1679) die als afzetter begon en later kaartenmaker en landmeter in Alkmaar werd. In het boekje staan voorschriften voor het maken en gebruiken van de kleuren genoteerd.

Kanselbijbel Grote Kerk Alkmaar
De tentoonstelling toont ook bijbels met prachtig ingekleurde kaarten. Een soortgelijke bijbel, met vergelijkbare ‘afgezette’ kaarten wordt bewaard in de bibliotheek van het Regionaal Archief Alkmaar. Het betreft hier de kanselbijbel uit de Grote Kerk in Alkmaar. Deze bijbel, in 1663 gedrukt door de Leidse firma Elzevier, is in 1995 vanuit de Grote Kerk overgebracht naar het Regionaal Archief. De bijbel bevat een serie van zes kaarten die vanaf 1657 door Nicolaes Visscher zijn gedrukt: een wereldkaart, een kaart met de ligging van het Paradijs, een kaart van de 40-jarige reis door de woestijn, een kaart van Jeruzalem, een kaart van het Beloofde Land en een kaart van de zendingsreizen van de apostel Paulus. De kaarten, met een afmeting van 30 bij 47 cm zijn heel gedetailleerd met prachtige kleuren ingekleurd door een ons onbekende afzetter. Ook hier lijkt het alsof de kleuren net zijn aangebracht, het bladgoud schittert ons tegemoet.

woestijnreis

Kaart van de 40-jarige reis door de woestijn.

woestijnreistitelvignet

Het titelvignet van de kaart van de 40-jarige reis door de woestijn.

Op de kaart van het Paradijs zien we de stad Babel, gelegen aan de rivier de Eufraat, in het huidige Irak. De Toren van Babel steekt er bovenuit, een stipje bladgoud is in het midden van de stad aangebracht. Vlak daarbij ligt ‘ ’t Lusthof ofte ’t Paradys’, met Adam en Eva onder de bomen, een detail dat met het blote oog haast niet te onderscheiden is. De werkelijke afmeting van het getoonde kaartfragment is 5 bij 7 cm.

paradijsdetail

Fragment uit de kaart met de ligging van het Paradijs

De naam van de ontwerper van de kaarten, Nicolaes Visscher, is op verschillende manieren aangegeven. Voluit, als monogram, of door middel van een afbeelding van een visser in een onopvallend hoekje. Ook deze figuurtjes zijn prachtig ingekleurd.

Vissers op de Paradijskaart

Visser op de Paradijskaart

visserbeloofdeland

en op de kaart van het Beloofde Land.

De Alkmaarse kanselbijbel kan helaas niet ter inzage gegeven worden in de studiezaal van het Regionaal Archief. Het formaat, 53 bij 36 centimeter en 17 centimeter dik en het gewicht van bijna 18 kilo maken het hanteren tot een hachelijke klus waarbij het boek veel te lijden heeft. Gelukkig zijn de kaarten gedigitaliseerd waardoor we ze goed kunnen bekijken (bekijk ze hier op Flickr). Door in te zoomen worden de kleinste details zichtbaar en is te zien hoe nauwkeurig de afzetter heeft gewerkt. Ook zijn er mooie afdrukken van de kaarten gemaakt die in de studiezaal bekeken kunnen worden. Voor wie het echte werk van de afzetters wil zien biedt de expositie in Amsterdam een unieke kans. De tentoongestelde werken zullen na afloop weer voor lange tijd veilig opgeborgen worden in de collecties in binnen- en buitenland.

Bij de tentoonstelling verscheen het boek ‘Afsetters en meester-afsetters’: de kunst van het kleuren 1480-1720 van Truusje Goedings (Nijmegen, Vantilt, 2015). Zij schreef ook het artikel Dirk Jansz van Santen, ‘meester-afsetter’ in De Boekenwereld, jaargang 31 (2015), nummer 3. Over de Alkmaarse kanselbijbel verscheen het artikel De kanselbijbel uit de Grote of Sint Laurenskerk te Alkmaar door Marijke Joustra, in Oud Alkmaar, jaargang 26 (2002), nummer 1.