Het Beleg van Alkmaar gezien door Spaanse ogen

Het is heel interessant om de gebeurtenissen van het Beleg eens van de ‘andere kant’ te bekijken, die van de verliezers. De Spaanse bronnen over het beleg zijn tot dusver weinig bekend. Die bronnen zijn er wel degelijk: in de eerste plaats allerlei archiefmateriaal, zoals brieven en andere documenten. Veel informatie bieden de brieven die Alva schreef aan koning Philips II. Scans ervan zijn in het bezit van het Regionaal Archief.

Verder hadden ook de Spanjaarden hun geschiedschrijvers. De tegenhanger van onze Nanning van Foreest is Bernardino de Mendoza, die een kroniek schreef over de oorlog in de Nederlanden tussen 1567 en 1577. Mendoza, militair en diplomaat, was met het leger van Alva naar Nederland gekomen. Veel van de door hem beschreven gebeurtenissen had hij zelf meegemaakt. Zo is hij ook in Alkmaar geweest tijdens het beleg in 1573. Uit de archiefstukken en uit de kroniek van Mendoza krijgen we een levendig beeld van wat er gebeurde in het Spaanse legerkamp. We horen wat de motieven waren om juist Alkmaar aan te vallen en uitgebreid wordt verhaald hoe het beleg verliep, welke keuzes er werden gemaakt en waarom het Spaanse leger uiteindelijk weer wegtrokken. Allerlei Spanjaarden worden bij name genoemd en geprezen voor hun dapperheid of juist kritisch bejegend.

We kunnen in deze blog niet op alles ingaan. Laten we ons beperken tot de gebeurtenissen op 18 september, de ‘bangste dag’ van het beleg, toen de Spanjaarden er bijna in slaagden de stad te veroveren.

De grote aanval

De bestorming van 18 september 1573. Vervaardiger: A. Ver Huel. Licentie: CC-0. Inventarisnummer 889 uit het Familiearchief Van Foreest, Regionaal Archief Alkmaar

Lees verder

Vader van Alkmaars historisch erfgoed

Bruinvis

C.W. Bruinvis rond 1900. Vervaardiger onbekend. Licentie: CC-BY

C.W. Bruinvis, de eerste archivaris in Alkmaar en grondlegger van het Stedelijk Museum, schreef eind 19e eeuw al velerlei artikelen in de Alkmaarsche Courant over plaatselijke historische onderwerpen. Behalve deze vertellingen, probeerde hij ook Alkmaar in beelden vast te leggen. En die geven nu veel informatie, want er veranderde in de 19e eeuw veel in Alkmaar.

Cornelis Willem Bruinvis (Alkmaar, 1829-1922) is de man die staat afgebeeld op onze digitale mediakanalen en die je vanuit de Ambachtsschool indringend aankijkt als je over de Bergerweg  richting binnenstad gaat. Hij was de zoon van apotheker C.P. Bruinvis en Alida de Lange. Hij leerde tekenen van de Alkmaarse schilder Pieter Plas (1810-1853) en werd op zijn 17e bouwkundig tekenaar. Zijn vader raakte echter geblesseerd en Bruinvis sprong bij in de apotheek. Ondanks de daaropvolgende opleiding tot apotheker probeerde hij in 1853 eigenaar te worden van de Alkmaarsche Courant. Dit lukte niet, maar de nieuwe eigenaar zag in hem wel een goed redacteur. Naast het redactiewerk werkte hij respectievelijk als apotheker en gemeenteraadslid. Hij stopte hiermee toen hij in 1887 tot wethouder werd benoemd. Tenslotte werd hij in 1900, op 70-jarige leeftijd, de eerste gemeentearchivaris. Gezien zijn levenslange inzet voor het historisch bewustzijn in Alkmaar een logisch slot.

Lees verder

Het Interneringskamp Rochdale

Herinneringsalbum geeft uniek kijkje in het kamp voor mannelijke gedetineerden die fout waren in de Tweede Wereldoorlog.

De Collectie-Documentatie Tweede Wereldoorlog van het Regionaal Archief Alkmaar is rijk en gevarieerd, maar kent evenzo vele hiaten. Talrijke illegale krantjes zijn verzameld, maar daarentegen is vrijwel niets terug te vinden over de vele Alkmaarders die tijdens de bezetting in Duitsland tewerk waren gesteld. In de Collectie zijn lange namenlijsten van politieke delinquenten opgenomen, maar over de interneringskampen aan de Westerweg en het Dr. Schaepmanplein zelf is weinig bekend. Van het kamp aan de Westerweg bezit het archief een foto en van Kamp Rochdale een blauwdruk van de plattegrond en een uitgegeven kampkrantje Contact. Zelfs naar de juiste ligging van Kamp Rochdale heeft men lange tijd moeten gissen. Daar kwam dit jaar een einde aan toen een (her)ontdekking werd gedaan en het archief een album met tekst, foto’s en tekeningen over Kamp Rochdale kreeg geschonken.

rochdale-slider2

Klik op de foto om naar de toen-en-nu sliders te gaan.

Lees verder

Een Texelaar per fiets de wereld in

Hoe Siem de Waal dankzij Esperanto moeiteloos contacten legde

Door Marijke Joustra

Siem de Waal

Siem de Waal. Texelsche Courant, 20 juli 1935.

Texel heeft zich als laatste gemeente in de Kop van Noord-Holland aangesloten bij het Regionaal Archief. Ook voor onze bibliotheek houdt dat in dat Texel nu officieel tot het verzamelgebied behoort. Gelukkig heeft de bibliotheek, hopend op een toekomstige aansluiting, al sinds jaren boeken over Texel in de collectie opgenomen. Het feit dat de bibliothecaris op het ‘Gouden Boltje’ geboren en getogen is heeft hier natuurlijk flink aan bijgedragen.

Als we in de catalogus het woord Texel als zoekterm invoeren verschijnen er ruim 300 titels, variërend van omvangrijke standaardwerken tot tijdschriftartikelen over heel uiteenlopende onderwerpen. De oudste uitgave over Texel is Privilegien en handtvesten der stede en des eilands van Texel uit 1745; de laatste aanwinst is uitgegeven in 2015. Tussen deze uitersten vinden we uitgaven uit de achttiende en de negentiende eeuw en, de meeste, uit de twintigste eeuw. Over alle denkbare Texelse onderwerpen is wel een boek of artikel te vinden: over de geschiedenis, natuur en landschap, archeologie, boerderijen, jutters, bedrijven en verenigingen, de visserij, het toerisme, het bestuur, de TESO, dorpen en buurtschappen, scholen, de Russenoorlog, het Tessels en ga zo maar door. Voor wie zich voor het eerst in de Texelse geschiedenis wil verdiepen staat op de Texel-pagina op onze website een handig lijstje met de belangrijkste literatuur. En natuurlijk staat een selectie van de boeken in de studiezaal bij de regionale collectie.

Lees verder

Struinen door de rapporten van de Gemeentepolitie

Door Emmie Snijders

Update: vanaf 2019 zijn de dag- en nachtrapporten van de gemeentepolitie op te vragen t/m 29 november 1943. (klik in de archiefinventaris op II, II.C, II.C.1 en II.C.1.1 om bij de rapporten te komen)

Ieder jaar op 1 januari komen er archiefstukken vrij die in openbaarheid waren beperkt. In deze blog geven we aandacht aan de dagrapporten van de Gemeentepolitie uit 1941 omdat ook deze vanaf deze week openbaar zijn geworden.

politiekorps

Foto van het Alkmaarse politiekorps in 1935. Enkele agenten, zoals Rijpma, Webster en Ter Horst (zittend links) en Van ’t Kaar en Volbeda (staand, 2e en 3e van rechts) zijn ook in 1941 in functie. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: FO1001556

 

dagrapporten

Onder de letter D uit het register van dagrapporten van 1941 is een goed overzicht te zien van allerlei soorten diefstallen. Collectie Regionaal Archief Alkmaar. Fotolicentie: CC-BY

Deze rapporten geven iedere dag een overzicht van de gebeurtenissen in (en rond) Alkmaar. Aan de hand van een alfabetisch register kunnen we zoeken op achternamen, soort delict of trefwoord naar allerlei gebeurtenissen. Zo komen we bij de letter D een overzicht tegen van diefstallen met vermelding van de gestolen goederen. Wat opvalt is het grote aantal diefstallen van ‘rijwielen’ en etenswaren. Bij die eerste categorie was de dader lang niet altijd bekend, maar bij diefstal van etenswaren doorgaans wel: de jeugd. De jongste daders (8 tot 12) stalen voornamelijk snoep uit winkels. Vooral de winkel van Zandbergen op de Mient komt meermalen in het register voor. De oudere kinderen tot 17 jaar haalden kwajongensstreken uit en stalen vruchten uit (volks)tuinen. Serieuzer zijn de keren dat er boter wordt gestolen, een partij kruidenierswaren of bulkgoederen als 1000kg erwten en 600 kg tarwe zijn ontvreemd. En niet te vergeten drie kazen van de kaasmarkt op 12 september. Het vermoeden is dat deze laatste opmerkelijke gestolen goederen het gevolg van de beperkingen van de distributiebonnen.

soldaten

Duitse soldaten op de kaasmarkt in 1942. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: FO1011164

dagrapporten

Stapel dagrapporten vanaf januari 1941. Collectie Regionaal Archief Alkmaar. Fotolicentie: CC-BY

Duitse invloeden

Door de aanwezigheid van Duitse soldaten in de stad, komen we ook steeds meer zaken tegen waarbij Duitsers zijn betrokken. Dit zijn dan onschuldige voorvallen als aanrijdingen tussen fietsers of voetgangers en Wehrmachtauto’s. En twee maal ongeregeldheden tussen dronken Duitse soldaten en de bevolking. Toch zien we langzaam aan ook al de grimmen van de bezetting zichtbaar worden.

bewegwijzeringen

Duitse bewegwijzeringen op de Kennemerstraatweg ter hoogte van de Heilooërbrug. Detail van een foto uit mei 1945. Vervaardiger P.J. Bosman. Catalogusnummer: FO1300159

Naar vernielingen aan Duitse objecten als bewegwijzering of affiches worden serieus onderzoeken gedaan, evenals het uitschelden en beledigen van de Führer of leden van de NSB. Op 30 april en 31 augustus, respectievelijk de verjaardagen van kroonprinses Juliana en koningen Wilhelmina worden er mensen opgepakt vanwege ‘Duitsch vijandige demonstraties’ en het dragen van een oranjebloem. Ook zien we dat in de loop van 1941 steeds meer arrestanten binnen worden gebracht die op last van de Sicherheitspolizei (vermeld als sipo) op het politiebureau worden vastgezet en later worden overgebracht naar de Amsterdamse Euterpestraat waar het hoofdkwartier van de Gestapo staat of de gevangenis in Scheveningen.

Van anti-joodse maatregelen is overigens niets te zien in het register. Maar één melding wordt er gedaan door S.E. Hamburger, voorzitter van de Nederlands Israëlitische Gemeente in Alkmaar, van vernielingen aan drie graven op de Joodse begraafplaats aan de Westerweg.

foto 6 FO1009040

De joodse begraafplaats gezien richting de Westerweg. Foto van B. Ulrich uit 1983. Catalogusnummer: FO1009040

Alledaags

politiebureau

Het politiebureau van Alkmaar aan Kerkplein/Sint Laurensstraat. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: RAA012001612

Behalve serieuze aangelegenheden, geven de rapporten ook een overzicht van het leven in de stad uit een bepaalde periode. Van de rapporten in 1941 valt op dat in januari bijna elke dag melding wordt gemaakt van door het ijs gezakte burgers, verwondingen van schaatsers of diefstallen van schaatsen. Behalve dit tijdverdrijf in ouderwetse winters, zien we ook een glimp van toenmalige normen en waarden. Opvallend in 1941 is de regelmatigheid waarbij de politie in gesprek gaat met personen die kwaadspreken of anderen hebben uitgescholden. Voor het bezigen van een scheldwoord als ‘rotzak’ of beschuldigingen van ondeugdelijkheid kon men in 1941 al een stichtelijk woord van een agent verwachten. De dagrapporten, die zijn bijgehouden vanaf 1849, zijn dus ook een hele levendige en veelomvattende bron over het dagelijks leven in Alkmaar. Het geeft een indicatie van het weer, een indruk van alledaagse gebruiksvoorwerpen en sociale verhoudingen. Om die reden is het niet alleen een hele bijzondere bron voor oorlogsonderzoek, maar ook een leuk tijdsdocument voor alle andere jaren waarin u geïnteresseerd bent.