Stelling Den Oever

De Afsluitdijk is een mooie verbinding tussen Noord-Holland en Friesland, maar ook eentje die door een vijandig leger gebruikt zou kunnen worden om bijvoorbeeld snel Amsterdam te bereiken. Daarom werden aan beide kanten van de dijk in de jaren ’30 van de vorige eeuw fortificaties aangelegd met verschillende kazematten. De meest bekende fortificatie is die van de stelling bij Kornwerderzand aan de kant van Friesland. Minder bekend is dat bij Den Oever een soortgelijke stelling ligt.

Stelling van den Oever

Stelling van den Oever. Kaart door Cartographics / M. Verhoeks.

De “Stelling Den Oever” bestaat uit 13 vestingwerken aan beide kanten van de A7 bij de Stevinsluizen.  Ze zijn gebouwd tussen rond 1933 en bestaan uit o.a. mitrailleur- en kanonkazematten.

Voor een fotoreportage bezochten we kazematten  IX, V en VII. Hieronder een korte slideshow. Alle 52 foto’s zijn hier te vinden.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

Een videoreportage maakte we van kazemat IX.

Meer informatie en foto’s over de stelling bij Den Over hier te vinden:

Meer informatie over de stelling bij Kornwerderzand bij het Kazemattenmuseum.

Het Interneringskamp Rochdale

Herinneringsalbum geeft uniek kijkje in het kamp voor mannelijke gedetineerden die fout waren in de Tweede Wereldoorlog.

De Collectie-Documentatie Tweede Wereldoorlog van het Regionaal Archief Alkmaar is rijk en gevarieerd, maar kent evenzo vele hiaten. Talrijke illegale krantjes zijn verzameld, maar daarentegen is vrijwel niets terug te vinden over de vele Alkmaarders die tijdens de bezetting in Duitsland tewerk waren gesteld. In de Collectie zijn lange namenlijsten van politieke delinquenten opgenomen, maar over de interneringskampen aan de Westerweg en het Dr. Schaepmanplein zelf is weinig bekend. Van het kamp aan de Westerweg bezit het archief een foto en van Kamp Rochdale een blauwdruk van de plattegrond en een uitgegeven kampkrantje Contact. Zelfs naar de juiste ligging van Kamp Rochdale heeft men lange tijd moeten gissen. Daar kwam dit jaar een einde aan toen een (her)ontdekking werd gedaan en het archief een album met tekst, foto’s en tekeningen over Kamp Rochdale kreeg geschonken.

rochdale-slider2

Klik op de foto om naar de toen-en-nu sliders te gaan.

Lees verder

Festung Alkmaar

De Duitse verdedigingswerken in en rond Alkmaar tijdens WO2

Tussen 1940 en 1945 was Alkmaar een belangrijke plek voor de Duitse bezetter in Noord-Holland. De stad was een knooppunt van telefoonlijnen en diende als tweedelijns verdediging (samen met het Noordhollands Kanaal) voor het geval er een geallieerde landing plaats zou vinden aan de kust. Aan de hand van kaarten uit het ‘bunkerarchief‘ van het Nationaal Archief hebben we nu een redelijke compleet beeld gekregen van de verdedigingswerken rondom Alkmaar.

bunkerkaart_bewerkt5

Locaties van bunker en andere verdedigingswerken in en rond Alkmaar. Bron: Regionaal Archief Alkmaar. Licentie CC-BY

1) Kazerneterrein Bergerweg
Op het terrein van een nooit afgebouwde kazerne tussen de Berger- en Hoeverweg werden uitgebreide verdedigingswerken aangelegd. Deze waren de grootste rondom Alkmaar vanwege de nabijheid van vliegveld Bergen en de verwachte route die de geallieerden troepen zouden nemen na een eventuele landing op het strand. Er waren hier o.a. mitrailleursnesten, (weg)versperringen van beton en prikkeldraad en antitankgrachten.

Lees verder

Struinen door de rapporten van de Gemeentepolitie

Door Emmie Snijders

Ieder jaar op 1 januari komen er archiefstukken vrij die in openbaarheid waren beperkt. In deze blog geven we aandacht aan de dagrapporten van de Gemeentepolitie uit 1941 omdat ook deze vanaf deze week openbaar zijn geworden.

politiekorps

Foto van het Alkmaarse politiekorps in 1935. Enkele agenten, zoals Rijpma, Webster en Ter Horst (zittend links) en Van ’t Kaar en Volbeda (staand, 2e en 3e van rechts) zijn ook in 1941 in functie. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: FO1001556

 

dagrapporten

Onder de letter D uit het register van dagrapporten van 1941 is een goed overzicht te zien van allerlei soorten diefstallen. Collectie Regionaal Archief Alkmaar. Fotolicentie: CC-BY

Deze rapporten geven iedere dag een overzicht van de gebeurtenissen in (en rond) Alkmaar. Aan de hand van een alfabetisch register kunnen we zoeken op achternamen, soort delict of trefwoord naar allerlei gebeurtenissen. Zo komen we bij de letter D een overzicht tegen van diefstallen met vermelding van de gestolen goederen. Wat opvalt is het grote aantal diefstallen van ‘rijwielen’ en etenswaren. Bij die eerste categorie was de dader lang niet altijd bekend, maar bij diefstal van etenswaren doorgaans wel: de jeugd. De jongste daders (8 tot 12) stalen voornamelijk snoep uit winkels. Vooral de winkel van Zandbergen op de Mient komt meermalen in het register voor. De oudere kinderen tot 17 jaar haalden kwajongensstreken uit en stalen vruchten uit (volks)tuinen. Serieuzer zijn de keren dat er boter wordt gestolen, een partij kruidenierswaren of bulkgoederen als 1000kg erwten en 600 kg tarwe zijn ontvreemd. En niet te vergeten drie kazen van de kaasmarkt op 12 september. Het vermoeden is dat deze laatste opmerkelijke gestolen goederen het gevolg van de beperkingen van de distributiebonnen.

soldaten

Duitse soldaten op de kaasmarkt in 1942. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: FO1011164

dagrapporten

Stapel dagrapporten vanaf januari 1941. Collectie Regionaal Archief Alkmaar. Fotolicentie: CC-BY

Duitse invloeden

Door de aanwezigheid van Duitse soldaten in de stad, komen we ook steeds meer zaken tegen waarbij Duitsers zijn betrokken. Dit zijn dan onschuldige voorvallen als aanrijdingen tussen fietsers of voetgangers en Wehrmachtauto’s. En twee maal ongeregeldheden tussen dronken Duitse soldaten en de bevolking. Toch zien we langzaam aan ook al de grimmen van de bezetting zichtbaar worden.

bewegwijzeringen

Duitse bewegwijzeringen op de Kennemerstraatweg ter hoogte van de Heilooërbrug. Detail van een foto uit mei 1945. Vervaardiger P.J. Bosman. Catalogusnummer: FO1300159

Naar vernielingen aan Duitse objecten als bewegwijzering of affiches worden serieus onderzoeken gedaan, evenals het uitschelden en beledigen van de Führer of leden van de NSB. Op 30 april en 31 augustus, respectievelijk de verjaardagen van kroonprinses Juliana en koningen Wilhelmina worden er mensen opgepakt vanwege ‘Duitsch vijandige demonstraties’ en het dragen van een oranjebloem. Ook zien we dat in de loop van 1941 steeds meer arrestanten binnen worden gebracht die op last van de Sicherheitspolizei (vermeld als sipo) op het politiebureau worden vastgezet en later worden overgebracht naar de Amsterdamse Euterpestraat waar het hoofdkwartier van de Gestapo staat of de gevangenis in Scheveningen.

Van anti-joodse maatregelen is overigens niets te zien in het register. Maar één melding wordt er gedaan door S.E. Hamburger, voorzitter van de Nederlands Israëlitische Gemeente in Alkmaar, van vernielingen aan drie graven op de Joodse begraafplaats aan de Westerweg.

foto 6 FO1009040

De joodse begraafplaats gezien richting de Westerweg. Foto van B. Ulrich uit 1983. Catalogusnummer: FO1009040

Alledaags

politiebureau

Het politiebureau van Alkmaar aan Kerkplein/Sint Laurensstraat. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: RAA012001612

Behalve serieuze aangelegenheden, geven de rapporten ook een overzicht van het leven in de stad uit een bepaalde periode. Van de rapporten in 1941 valt op dat in januari bijna elke dag melding wordt gemaakt van door het ijs gezakte burgers, verwondingen van schaatsers of diefstallen van schaatsen. Behalve dit tijdverdrijf in ouderwetse winters, zien we ook een glimp van toenmalige normen en waarden. Opvallend in 1941 is de regelmatigheid waarbij de politie in gesprek gaat met personen die kwaadspreken of anderen hebben uitgescholden. Voor het bezigen van een scheldwoord als ‘rotzak’ of beschuldigingen van ondeugdelijkheid kon men in 1941 al een stichtelijk woord van een agent verwachten. De dagrapporten, die zijn bijgehouden vanaf 1849, zijn dus ook een hele levendige en veelomvattende bron over het dagelijks leven in Alkmaar. Het geeft een indicatie van het weer, een indruk van alledaagse gebruiksvoorwerpen en sociale verhoudingen. Om die reden is het niet alleen een hele bijzondere bron voor oorlogsonderzoek, maar ook een leuk tijdsdocument voor alle andere jaren waarin u geïnteresseerd bent.

 

 

Schuilen voor bommen tijdens WO2

Online kaart

Op Google Maps is een overzicht van o.a. alle bunkers en schuilkelders in Alkmaar te vinden. (klik op de foto voor de interactieve kaart)

Door Mark Alphenaar

De afgelopen jaren is er veel geschreven over het verzet en de Jodenvervolging in Alkmaar. Minder is er bekend over het militair erfgoed uit WO2 in Alkmaar. Natuurlijk kent iedereen wel de bunkers aan het Ritsevoort en de Kennemerstraatweg, maar er is meer! Uit een inventarisatie van de gemeente uit 1948 blijkt echter dat er veel meer door de Duitsers gebouwde bunkers, schuilkelders, munitiedepots, geschutsputjes en verdedigingswerken waren. Helaas geeft deze inventarisatie niet de exacte locaties aan van deze opstallen.  Wat we wel in onze archieven vonden was een ingetekende kaart uit 1946 waarop de locaties van (geplande) schuilkelders stonden. Met deze kaart in de hand trokken we de stad in. Geen gemakkelijk taak want op deze kaart waren bij de locaties geen adressen aangegeven.

Schuilkelders de Kring

Een detail van een luchtfoto uit 1949 toont de St. Aloysesschool en de St. Agnesschool aan de Koornlaan nog met schuilkelders op het schoolplein. Bron: KLM Aerocarto

Schuilkelders

In 1941 plande men 13 schuilkelders voor de bevolking. Daarvan werden er uiteindelijk maar vier gebouwd. Schuilkelder is eigenlijk een te groot woord voor deze ruimtes. Ze waren meer scherfvrije plekken waar een beperkt aantal mensen (36 zittend en 14 staand) kon verblijven tijdens een luchtaanval. Om kosten te besparen tijdens de bouw was elke vorm van ‘luxe’ wegbezuinigd. Er was dus geen water of elektriciteit en er waren maar beperkte zit mogelijkheden. Wel werden ze gebouwd in de buurt van plekken waar je veel mensen kon verwachten, zoals bij een bushalte of kruispunt. De nieuwe schuilplekken waren gereed in november 1942 en kostte ca. 3000 gulden per stuk. Er waren ook al vier bestaande schuilkelders, gebouwd voor 1940. Later kwam daar nog een schuilkelder bij op het terrein van de Gasfabriek (Helderseweg), Er zo waren er uiteindelijk toch nog 9 plekken waar mensen konden schuilen.

Er is een bijzonder geval bekend van een kelder aan de Helderseweg 3 die omgebouwd zou worden tot schuilkelder (al zou die ook voor 1940 een schuilfunctie hebben gehad). De eigenaar vroeg een vergoeding van de gemeente en kreeg die ook. Vervolgens stak hij het geld in eigen zak en verhuurde de ruimte zelfs als aardappelopslag. De borden die gebruikt moesten worden als bewegwijzering gebruikte hij als tuintafel. De gemeente en de Duitse bezetter waren daar natuurlijk niet blij mee. De eigenaar moest het geld terug betalen en de Duitsers gebruikte de kelder vervolgens een tijdje als eigen opslag.

Telefoonbunker R616

De binnenkant van de telefoonbunker R616 aan de Wilhelminalaan.
Foto: Regionaal Archief Alkmaar. CC-BY licentie.

Bunkers

Naast schuilkelders zijn er ook diverse bunkers en andere militaire objecten door de Duitsers neergezet (vaak gebouwd door lokale ondernemers). Tegenwoordig zijn de bunkers aan het Ritsevoort (foto’s) en de Kennemerstraatweg (foto’s en video) nog zichtbaar. Bij Oudorp zijn tankversperringen (de zogenaamde ‘drakentanden’) verstopt in de bosjes vlakbij de Munnikenweg en aan de Molenkade ligt nog een bunkertje. Al het andere is na de oorlog gesloopt of heeft nog een tijd dienst gedaan als bijvoorbeeld opslag.

Online kaart

Uit verschillende bronnen hebben we nu een overzicht kunnen maken van geplande en gebouwde schuilkelders en andere militaire objecten. Deze hebben we in een Google Maps kaart gezet. We hopen dat mensen nog meer foto’s en preciezere locaties hebben om met ons te delen. We horen het graag. Bekijk hier de kaart.