Het Interneringskamp Rochdale

Herinneringsalbum geeft uniek kijkje in het kamp voor mannelijke gedetineerden die fout waren in de Tweede Wereldoorlog.

De Collectie-Documentatie Tweede Wereldoorlog van het Regionaal Archief Alkmaar is rijk en gevarieerd, maar kent evenzo vele hiaten. Talrijke illegale krantjes zijn verzameld, maar daarentegen is vrijwel niets terug te vinden over de vele Alkmaarders die tijdens de bezetting in Duitsland tewerk waren gesteld. In de Collectie zijn lange namenlijsten van politieke delinquenten opgenomen, maar over de interneringskampen aan de Westerweg en het Dr. Schaepmanplein zelf is weinig bekend. Van het kamp aan de Westerweg bezit het archief een foto en van Kamp Rochdale een blauwdruk van de plattegrond en een uitgegeven kampkrantje Contact. Zelfs naar de juiste ligging van Kamp Rochdale heeft men lange tijd moeten gissen. Daar kwam dit jaar een einde aan toen een (her)ontdekking werd gedaan en het archief een album met tekst, foto’s en tekeningen over Kamp Rochdale kreeg geschonken.

rochdale-slider2

Klik op de foto om naar de toen-en-nu sliders te gaan.

Lees verder

Een Texelaar per fiets de wereld in

Hoe Siem de Waal dankzij Esperanto moeiteloos contacten legde

Door Marijke Joustra

Siem de Waal

Siem de Waal. Texelsche Courant, 20 juli 1935.

Texel heeft zich als laatste gemeente in de Kop van Noord-Holland aangesloten bij het Regionaal Archief. Ook voor onze bibliotheek houdt dat in dat Texel nu officieel tot het verzamelgebied behoort. Gelukkig heeft de bibliotheek, hopend op een toekomstige aansluiting, al sinds jaren boeken over Texel in de collectie opgenomen. Het feit dat de bibliothecaris op het ‘Gouden Boltje’ geboren en getogen is heeft hier natuurlijk flink aan bijgedragen.

Als we in de catalogus het woord Texel als zoekterm invoeren verschijnen er ruim 300 titels, variërend van omvangrijke standaardwerken tot tijdschriftartikelen over heel uiteenlopende onderwerpen. De oudste uitgave over Texel is Privilegien en handtvesten der stede en des eilands van Texel uit 1745; de laatste aanwinst is uitgegeven in 2015. Tussen deze uitersten vinden we uitgaven uit de achttiende en de negentiende eeuw en, de meeste, uit de twintigste eeuw. Over alle denkbare Texelse onderwerpen is wel een boek of artikel te vinden: over de geschiedenis, natuur en landschap, archeologie, boerderijen, jutters, bedrijven en verenigingen, de visserij, het toerisme, het bestuur, de TESO, dorpen en buurtschappen, scholen, de Russenoorlog, het Tessels en ga zo maar door. Voor wie zich voor het eerst in de Texelse geschiedenis wil verdiepen staat op de Texel-pagina op onze website een handig lijstje met de belangrijkste literatuur. En natuurlijk staat een selectie van de boeken in de studiezaal bij de regionale collectie.

Lees verder

Struinen door de rapporten van de Gemeentepolitie

Door Emmie Snijders

Update: vanaf 2019 zijn de dag- en nachtrapporten van de gemeentepolitie op te vragen t/m 29 november 1943. (klik in de archiefinventaris op II, II.C, II.C.1 en II.C.1.1 om bij de rapporten te komen)

Ieder jaar op 1 januari komen er archiefstukken vrij die in openbaarheid waren beperkt. In deze blog geven we aandacht aan de dagrapporten van de Gemeentepolitie uit 1941 omdat ook deze vanaf deze week openbaar zijn geworden.

politiekorps

Foto van het Alkmaarse politiekorps in 1935. Enkele agenten, zoals Rijpma, Webster en Ter Horst (zittend links) en Van ’t Kaar en Volbeda (staand, 2e en 3e van rechts) zijn ook in 1941 in functie. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: FO1001556

 

dagrapporten

Onder de letter D uit het register van dagrapporten van 1941 is een goed overzicht te zien van allerlei soorten diefstallen. Collectie Regionaal Archief Alkmaar. Fotolicentie: CC-BY

Deze rapporten geven iedere dag een overzicht van de gebeurtenissen in (en rond) Alkmaar. Aan de hand van een alfabetisch register kunnen we zoeken op achternamen, soort delict of trefwoord naar allerlei gebeurtenissen. Zo komen we bij de letter D een overzicht tegen van diefstallen met vermelding van de gestolen goederen. Wat opvalt is het grote aantal diefstallen van ‘rijwielen’ en etenswaren. Bij die eerste categorie was de dader lang niet altijd bekend, maar bij diefstal van etenswaren doorgaans wel: de jeugd. De jongste daders (8 tot 12) stalen voornamelijk snoep uit winkels. Vooral de winkel van Zandbergen op de Mient komt meermalen in het register voor. De oudere kinderen tot 17 jaar haalden kwajongensstreken uit en stalen vruchten uit (volks)tuinen. Serieuzer zijn de keren dat er boter wordt gestolen, een partij kruidenierswaren of bulkgoederen als 1000kg erwten en 600 kg tarwe zijn ontvreemd. En niet te vergeten drie kazen van de kaasmarkt op 12 september. Het vermoeden is dat deze laatste opmerkelijke gestolen goederen het gevolg van de beperkingen van de distributiebonnen.

soldaten

Duitse soldaten op de kaasmarkt in 1942. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: FO1011164

dagrapporten

Stapel dagrapporten vanaf januari 1941. Collectie Regionaal Archief Alkmaar. Fotolicentie: CC-BY

Duitse invloeden

Door de aanwezigheid van Duitse soldaten in de stad, komen we ook steeds meer zaken tegen waarbij Duitsers zijn betrokken. Dit zijn dan onschuldige voorvallen als aanrijdingen tussen fietsers of voetgangers en Wehrmachtauto’s. En twee maal ongeregeldheden tussen dronken Duitse soldaten en de bevolking. Toch zien we langzaam aan ook al de grimmen van de bezetting zichtbaar worden.

bewegwijzeringen

Duitse bewegwijzeringen op de Kennemerstraatweg ter hoogte van de Heilooërbrug. Detail van een foto uit mei 1945. Vervaardiger P.J. Bosman. Catalogusnummer: FO1300159

Naar vernielingen aan Duitse objecten als bewegwijzering of affiches worden serieus onderzoeken gedaan, evenals het uitschelden en beledigen van de Führer of leden van de NSB. Op 30 april en 31 augustus, respectievelijk de verjaardagen van kroonprinses Juliana en koningen Wilhelmina worden er mensen opgepakt vanwege ‘Duitsch vijandige demonstraties’ en het dragen van een oranjebloem. Ook zien we dat in de loop van 1941 steeds meer arrestanten binnen worden gebracht die op last van de Sicherheitspolizei (vermeld als sipo) op het politiebureau worden vastgezet en later worden overgebracht naar de Amsterdamse Euterpestraat waar het hoofdkwartier van de Gestapo staat of de gevangenis in Scheveningen.

Van anti-joodse maatregelen is overigens niets te zien in het register. Maar één melding wordt er gedaan door S.E. Hamburger, voorzitter van de Nederlands Israëlitische Gemeente in Alkmaar, van vernielingen aan drie graven op de Joodse begraafplaats aan de Westerweg.

foto 6 FO1009040

De joodse begraafplaats gezien richting de Westerweg. Foto van B. Ulrich uit 1983. Catalogusnummer: FO1009040

Alledaags

politiebureau

Het politiebureau van Alkmaar aan Kerkplein/Sint Laurensstraat. Vervaardiger onbekend. Catalogusnummer: RAA012001612

Behalve serieuze aangelegenheden, geven de rapporten ook een overzicht van het leven in de stad uit een bepaalde periode. Van de rapporten in 1941 valt op dat in januari bijna elke dag melding wordt gemaakt van door het ijs gezakte burgers, verwondingen van schaatsers of diefstallen van schaatsen. Behalve dit tijdverdrijf in ouderwetse winters, zien we ook een glimp van toenmalige normen en waarden. Opvallend in 1941 is de regelmatigheid waarbij de politie in gesprek gaat met personen die kwaadspreken of anderen hebben uitgescholden. Voor het bezigen van een scheldwoord als ‘rotzak’ of beschuldigingen van ondeugdelijkheid kon men in 1941 al een stichtelijk woord van een agent verwachten. De dagrapporten, die zijn bijgehouden vanaf 1849, zijn dus ook een hele levendige en veelomvattende bron over het dagelijks leven in Alkmaar. Het geeft een indicatie van het weer, een indruk van alledaagse gebruiksvoorwerpen en sociale verhoudingen. Om die reden is het niet alleen een hele bijzondere bron voor oorlogsonderzoek, maar ook een leuk tijdsdocument voor alle andere jaren waarin u geïnteresseerd bent.

 

 

De 10….meest bekeken afbeeldingen

Door Mark Alphenaar

Het einde van het jaar is weer in zicht. Het Regionaal Archief Alkmaar doet daarom ook eens mee met de nationale traditie van het lijstjes maken. We kijken terug naar de meest bekeken afbeeldingen in de online collecties van het Archief op www.archiefalkmaar.nl en Flickr Commons tijdens 2015. Welke zijn het, hoe vaak zijn ze bekeken en waarom?

De online beeldbank van archiefalkmaar.nl

Nummer 10
Een foto uit 2001 van een gevelsteen in de muur van Kennemersingel 1 in Alkmaar, een rentenierswoning uit 1882 met de tekst “13 maart 1882 de eerste steen gelegd door C. Zeeman Jz. oud 13 jaar.”

Aantal keer bekeken : 120
Waarom: aandacht via een Facebookpagina
Catalogusnummer: RAA011002271 | Fotograaf: A. Schoots |Fotolicentie CC-BY-2.0

gevelsteen

 

Nummer 9
1955, bar-dancing Extase, Bergerweg 92, Bergens eerste ”nightclub” van Max Woiski.

Aantal keer bekeken : 127
Waarom: via Google het hele jaar door
Catalogusnummer: FO 200673 | Fotolicentie CC-BY-2.0

nr 9 extase FO200673

Nummer 8
Egmond aan Zee, de Voorstraat in 1975. Foto werd gemaakt in het kader van ”Sanering dorpskern Egmond aan Zee”.

Aantal keer bekeken: 128
Waarom: aandacht via een Facebookpagina
Catalogusnummer: FO206920 | Fotolicentie CC-BY-2.0

Egmond

Nummer 7
Kunstenaar Hans van Draanen voor zijn huis aan de Oudtburghweg 5 in Bergen, 1975.

Aantal keer bekeken : 137
Waarom: via Google het hele jaar door
Catalogusnummer: FO 1003213 | Fotolicentie CC-BY-2.0

nr7 H van Draanen FO1003213

Nummer 6
De Geestmolen in 1973, ook wel genoemd Molen van Kuiper. Rijksmonument uit 1565. Op de achtergrond het Hoefplan, een wijk van Alkmaar.

Aantal keer bekeken : 145
Waarom: via Facebook nadat de molen in januari 2015, tijdens een storm, zijn wieken kwijtraakte.
Catalogusnummer: RAA011001655 | Fotograaf: J. Elsinga | Fotolicentie CC-BY-2.0

nr 6 geestmolen RAA011001655

Nummer 5
De Langestraat in Alkmaar in 193.

Aantal keer bekeken : 159
Waarom: via Facebook en Dichtbij.nl nadat een aantal panden door een grote brand tijdens de nieuwjaarsnacht van 2015 verloren waren gegaan.
Catalogusnummer: RAA011004251 | Fotolicentie CC-BY-2.0

nr 5 Langestraat RAA011004251

Nummer 4
Kruidenierswinkel met zelfbediening “Centra” van C. Admiraal, Roskamstraat 20a in Alkmaar (1967).

Aantal keer bekeken : 161
Waarom: via www.alkmaaropdekaart.nl nadat het Archief een cursus had gegeven over onderzoek naar winkels.
Catalogusnummer: RAA011011055 | Fotolicentie CC-BY-2.0

nr4 Centra RAA011011055

Nummer 3
Bar-dancing-nightclub Extase (1966) aan de Bergerweg 92 in Bergen.

Aantal keer bekeken : 252
Waarom: via www.quotenet.nl nadat naar de foto was gelinkt vanuit een artikel.
Catalogusnummer: Fo203000 | Fotolicentie CC-BY-2.0

nr3 Extase Fo203000

Nummer 2
Alkmaar, hoekpand Houttil – Waagplein in 1910. Valk’s Lunchroom.

Aantal keer bekeken : 1046
Waarom: aandacht voor deze foto in een historische rubriek van dichtbij.nl
Catalogusnummer: FO 1001212 | Fotolicentie CC-BY-2.0

nr2 houttil FO 1001212

Nummer 1
De Accijnstoren in Alkmaar gezien vanaf het Noord-Hollands Kanaal. Rechts hoekpand Bierkade. Links panden Limmerhoek en Verdronkenoord, Willemsbrug en Turfmarktbrug.

Aantal keer bekeken : 1153
Waarom: aandacht voor deze foto in een historische rubriek van dichtbij.nl
Catalogusnummer: FO 1000007 | publiek domein

nr1 accijnstoren FO 1000007

Flickr Commons

Nummer 10
Foto van het gemaal aan de Huygendijk in Heerhugowaard. Tegenwoordig het Poldermuseum.

Aantal keer bekeken : 1167
Waarom: aandacht voor deze foto in een blog van Flickr.
Catalogusnummer: RAA003009834 | publiek domein

F nr10 poldermuseum

Nummer 9
Een woning aan de Studler van Surcklaan in Bergen aan het begin van de twintigste eeuw.

Aantal keer bekeken : 1175
Waarom: via http://www.zoekplaatjes.nl
Catalogusnummer: FO1400147 | publiek domein

F n9 stucker laan bergen

Nummer 8
Foto van de winkel van de Bergense fotograaf Bonda uit 1914.

Aantal keer bekeken : 1280
Waarom: als favoriet aangemerkt door iemand met veel volgers.
Catalogusnummer: FO1400007 | publiek domein

F nr8 bonda

Nummer 7
Kaart van de ingepolderde Heerhugowaard uit 1631.

Aantal keer bekeken : 1290
Waarom: aandacht voor deze foto in een blog van Flickr.
Catalogusnummer: PR 1005664 | publiek domein

F nr6 HHW

Nummer 6
Salonboot van de Alkmaar Packet aan de Kanaalkade in Alkmaar. Uitje van de Geheelonthoudersbond.

Aantal keer bekeken : 1316
Waarom: foto is door iemand geplaatst in een internationale groep op Flickr over wetenschap, technologie en geschiedenis.
Catalogusnummer: FO1400143 | publiek domein

F nr7 Kanaalkade

Nummer 5
Glasplaatnegatief van opvliegende meeuwen in Den Helder, ca. 1910.

Aantal keer bekeken : 1334
Waarom: aandacht voor deze foto in een blog van Flickr en 17x als favoriet aangemerkt.
publiek domein

F nr5 Den Helder

Nummer 4
Sinterklaas op bezoek bij de fröbelschool aan de Doelenstraat in Alkmaar .

Aantal keer bekeken : 1351
Waarom: actueel onderwerp. Bijna alleen bekeken in november/december.
Catalogusnummer: FO 1000355 | Fotograaf: Van der Aa. | publiek domein

F nr4 Sinterklaas

Nummer 3
Foto van een persoon die loopt op het strand. Gemaakt in 1920 door Bergense fotograaf Bonda.

Aantal keer bekeken : 1393
Waarom: populair onderwerp (zee), 2x als favoriet aangemerkt en ook Engelse tags aan de foto
Catalogusnummer: FO1400148 | Fotograaf: Bonda | publiek domein

F nr3 Bergen aan Zee

Nummer 2
Foto van station Alkmaar in 1866.

Aantal keer bekeken : 1480
Waarom: aandacht voor deze foto in een blog van Flickr. Onderwerp actueel in Alkmaar i.v.m. verbouwing station.
Catalogusnummer: FO 1005899 | publiek domein

F nr2 station alkmaar

Nummer 1
Een reclameposter uit ca. 1890 van margarinefabriek Kinheim aan de Helderseweg in Alkmaar.

Aantal keer bekeken : 1678
Waarom: aandacht voor deze foto in een blog van Flickr.
Catalogusnummer: PR 1008000 | publiek domein

F nr1 margarinefabriek

 

Alkmaars oudste

Door Mark Alphenaar en Harry de Raad

oudste foto

Ca. 1860. Boekdrukkerij van H. Coster aan de Voordam 11. De gevel is in de loop van jaren meerdere keren veranderd. Tegenwoordig huist hier de Alkmaarsche Courant. Op de voorgrond is nog net een reling van de Schapenbrug te zien. Fotograaf onbekend.

Al bijna 200 jaar worden er foto’s gemaakt. De eerste vastgelegde beelden bestonden uit niet meer dan een plaat met lichtgevoelig materiaal dat vaak een belichtingstijd van uren had. Rond 1840 begon de fotografie echter serieuzere vormen aan te nemen door betere en toegankelijkere technieken. Fotografen begonnen rond te reizen en ook steeds meer de omgeving en mensen vast te leggen.

Ook in Alkmaar vestigde zich fotografen halverwege de 19de eeuw. Een van de eerste waren G.L. Mulder (vanaf 1862), P. Vlaanderen (vanaf 1867), L.A.A. Perrin (vanaf 1868) en Van der Aa (vanaf 1873). De eerste in Alkmaar gemaakte foto, die ons nu bekend is, is waarschijnlijk uit 1860. We zien daarop de drukkerij van H. Coster aan de Voordam 11. Aan de hand van de gevel kunnen we opmaken dat de foto van voor 1863 is (toen werd de gevel namelijk verbouwd). Op foto staat ook 1860 geschreven, door wie en waarom is alleen onbekend. H. Coster was de uitgever van de Alkmaarsche Courant en had waarschijnlijk al snel contacten met fotografen in een tijd dat fotografie nog in zijn kinderschoenen stond.

Het zoeken naar de data van oude foto’s kan soms een lastig werkje zijn. Je moet af kunnen gaan op herkenbare elementen waar wel data aan te pinnen zijn. Ongedempte grachten, nog niet gesloopte bruggen of verbouwde gevels kunnen je vaak de goede richting op helpen. Zo waren onderstaande foto’s redelijk te plaatsen.

Kennemerpoort

Ca. 1865. De Kennemerpoort, gefotografeerd voor de sloop in 1867. Fotograaf. G.L. Mulder

Burgerweeshuis

Ca. 1865. Het in 1867 gesloopte burgerweeshuis. Fotograaf onbekend.

Sint Dominucuskerk

Ca. 1870. De net voltooide Sint Dominicuskerk aan de nog ongedempte Laat. De Laat werd gedempt in 1872. Fotograaf onbekend.

De eerste Alkmaarder op een foto
De oudste foto van een Alkmaarder is te vinden in het familiearchief van De Lange. In dit archief zijn twee originele daguerreotype’s bewaard gebleven. Het gaat om de portretten van het echtpaar Geldolph Adriaan de Lange en zijn vrouw Margaretha Jacoba Johanna Wiggers van Kerchem. Hij werd geboren in Alkmaar in 1824, zij in 1832 in Kampen. De foto’s zijn gemaakt in Batavia in 1856, waarschijnlijk rond de tijd dat het echtpaar daar op 10 januari in het huwelijk trad. De twee foto’s zijn ook nog eens de oudste foto’s in de hele collectie van het Regionaal Archief Alkmaar. Daguerreotype’s werden gemaakt op een verzilverde koperen plaat. Deze werd lichtgevoelig gemaakt met jodiumdampen. Dit leverde na blootstelling aan kwikdampen positief gespiegelde beelden. Bij dit procedé was er geen negatief en was het dus niet mogelijk meerdere afdrukken te maken. Van elke Daguerreotypie is er dus maar één.

Geldolph Adriaan de Lange

Portret van Geldolph Adriaan de Lange (1824-1897). Fotograaf onbekend.

Jacoba Johanna Wiggers

Portret van Margaretha Jacoba Johanna Wiggers van Kerchem (1832-1899). Fotograaf onbekend.

De oudste geportretteerde persoon
De oudste geportretteerde persoon in de collectie van het archief is een Haarlemmer: het gaat om de apotheker en chemicus Martinus Nicolaas Beets, die in 1780 werd geboren. Hij was de vader van de bekende Nederlandse dichter en dominee Nicolaas Beets en woonde in Haarlem. In 1847 werd er een daguerreotypie van zijn gezin gemaakt. We zien Martinus Nicolaas, zijn vrouw Maria Elisabeth Malefijt en hun dochter Maria Elisabeth Beets. Zoon Nicolaas was blijkbaar afwezig. Onderstaande foto is gemaakt van een daguerreotypie uit 1847, toen in bezit van een achterkleindochter van Martinus Nicolaas Beets, ene mevrouw Damsté. De foto is naar de daguerrotypie gemaakt door een zekere Rameau in Leiden in 1930.

Familie Beets

Familie Beets in 1847. Fotograaf onbekend.

[Geheel rechts] Martinus Nicolaas Beets, geboren 19 april 1780, overleden 5 augustus 1869. Hij was in 1847, toen deze foto werd gemaakt, 67 jaar oud. Hij was farmaceut,woonde in Haarlem en huwde 20 juli 1806 met Maria Elisabeth Malefijt [links op de foto], geboren 2 juli 1787, overleden 8 april 1855. Zij was in 1847 60 jaar oud. In het midden staat Maria Elsabeth Beets, geboren 12 augustus 1812, In 1847 was zij 25 jaar oud. Zij huwde 1 september 1853 met dr. Abr. Scholl van Egmond, weduwnaar van J.C.L. Heereman.

Nog meer oude foto’s
Het Regionaal Archief Alkmaar heeft natuurlijk nog veel meer foto’s van Alkmaar van voor 1900. Veel daarvan zijn nu te bekijken en gratis te downloaden via ons account op Flickr Commons. De komende maanden zullen daar steeds meer foto’s bijkomen. Heb je zelf nog foto’s waarvan je denkt dat ze van voor 1870 zijn? Dan zou het Regionaal Archief Alkmaar die zeker willen zien. Je kunt ons bereiken via info@archiefalkmaar.nl

De foto’s op deze pagina vallen in het publieke domein en mogen zonder restricties gebruikt en gedownload worden.

Ongedempte Nieuwesloot ca1861

Ca. 1861. We zien hier het poortje bij het Hof van Sonoy. Ervoor staan kinderen op een bruggetje over de nog ongedempte Nieuwesloot. Deze werd gedempt in 1863. Fotograaf onbekend.

Hoek Voordam Zijdam ca1874

Ca. 1874. Hoek Voordam Zijdam. Fotograaf. J. Chrispijn.