De tumultueuze afscheidsrit van ‘Bello’

Door Sander Wegereef

Het was woensdagavond 31 augustus 1955. Op station Alkmaar zetten machinist Heynen en stoker Venneker om 22.42 uur locomotief 7742 in beweging; de allerlaatste tram naar Bergen aan Zee. Achter de locomotief hingen twee goederenwagens en zes overvolle rijtuigen. De publieke belangstelling was enorm; iedereen wilde nog één keer de rit naar Bergen aan Zee meemaken.

Bello

‘Bello’ staat op het punt te vertrekken uit Bergen aan Zee, ca. 1950. Fotograaf JosPe. Licentie: publiek domein. Bekijk en download hier de hoge resolutie foto.

Jubileumfeestje met wrange bijsmaak
De tram stond bij iedereen bekend als ‘Bello’, naar het bellende geluid dat de locomotief maakte bij doorkomst door de dorpen. Ondanks de grote populariteit van de tram, waren er al sinds de jaren dertig verschillende plannen om de tramlijn op te heffen. Tekort aan kolen en almaar stijgende kosten waren daar de belangrijkste redenen voor. Toch had de tram iedere keer weten te overleven. In 1950 was de knoop definitief doorgehakt en werd bekend dat de tram per 1 september 1955 zou verdwijnen. Het jubileumfeestje in juli 1955, ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de tram, had daardoor een wrange bijsmaak… Iedereen wist dat het verdwijnen van Bello onafwendbaar was. Vooral in Bergen waren de protesten tegen de opheffing hevig. Een actiecomité en een referendum – waarbij 96% van de Bergense bevolking vóór het behoud van de tram had gestemd – konden niet verhinderen dat op die zomeravond in 1955 de tram de laatste slag tussen Alkmaar en Bergen reed.

Laatste rit
De volle tram draaide na het vertrek uit het station van Alkmaar met een scherpe bocht naar links, stak de weg over en reed parallel aan het Noordhollands Kanaal naar Koedijk. Bij de Sluismolen, vlakbij de Vlotbrug, stak de tram met een bocht naar links opnieuw de (Oude) Helderseweg over. Deze plaats is vandaag de dag met gele klinkers in het wegdek aangegeven. Voorbij de molen was een kleine overstaphalte voor de tram richting Schagen. De tram naar Bergen reed langs de Kogendijk en de huidige Van Blaaderenweg en de Dreef verder naar station Bergen. Overal langs de lijn stonden mensen; iedereen wilde Bello voor de laatste keer langs zien rijden. In Bergen probeerden nog meer mensen in de tram te stappen. De tram zette voor de laatste keer koers naar Bergen aan Zee. De klim door het duingebied, langs de halte De Fransman, was een zware beproeving met die overvolle rijtuigen.

Bello

‘Bello’ zoals veel mensen hem nog wel kennen. Ca. 1968. Fotograaf JosPe. Licentie: publiek domein

De tram barst uit zijn voegen
In Bergen aan Zee wilden nog meer mensen mee. De rijtuigen waren zó vol dat de tram letterlijk uit zijn voegen barstte. Ramen werden ingeslagen en knapten uit de sponningen. Banken werden gesloopt om maar zoveel mogelijk mensen te kunnen laten meerijden. De aanwezigheid van de politie in de tram en langs de route was geen overbodige luxe. Ze hadden de handen vol aan het verwijderen van personen die op het dak van de trein probeerden mee te rijden. Ook waren er vooraf geruchten geweest dat mensen de tram – bij wijze van protest – wilden laten ontsporen. Dat gebeurde gelukkig niet. Na het omrijden van de locomotief vertrok de tram een half uur te laat uit Bergen aan Zee voor de terugreis naar Alkmaar. Intussen was in Bergen de belangstelling van de bevolking verder toegenomen, waardoor de tram nog een half uur extra vertraging opliep. Pas na middernacht werd Alkmaar – het definitieve eindpunt – bereikt.

Rouwadvertentie

De rouwadvertentie voor ‘Bello’ uit de Alkmaarsche Courant.

Rouwadvertentie
De volgende dag deed de Alkmaarse Courant op de voorpagina verslag van de rit. Met het nodige gevoel voor dramatiek kopte de krant ‘Bello blies vannacht de laatste adem uit.’ Ook werd een foto getoond van een van de totaal onttakelde rijtuigen. Op initiatief van ‘de Bergense bevolking en badgasten’ werd op de voorpagina een rouwadvertentie geplaatst voor de tram. Overigens was niet alleen de lokale pers op de afscheidsrit afgekomen. Een team van het Polygoonjournaal had filmopnames gemaakt en het Parool toonde een foto van een man die door een politieagent van het dak van de tram werd gehaald.

IMG_5293Een nieuw boek: “DE STOOMTRAM Alkmaar – Bergen aan Zee, ‘Bello’ en daarna”
Vanaf nu is een nieuw boek verkrijgbaar over Bello. 25 augustus j.l. was de presentatie en de Jesse van Dijl (beeldconservator bij het Regionaal Archief Alkmaar) was daarbij, maakte foto’s en schreef er een blog over. Deze kan je hier lezen.

Een waardig eerbetoon aan de stoomlocomotief Bello

Tekst en foto’s door Jesse van Dijl

Seinwachter

De seinhuiswachter kijkt neer op het perron waar het publiek zich verzamelt in afwachting van Bello.

Op 26 augustus 2015 werd in het gezellige stationsgebouw en op het bijbehorende, gelukkig overdekte, perron van de Museumtram Hoorn-Medemblik te Hoorn op feestelijke wijze het eerste exemplaar van het boek “DE STOOMTRAM Alkmaar – Bergen aan Zee, ‘Bello’ en daarna” overhandigd aan de auteurs. Het Regionaal Archief Alkmaar was uitgenodigd om hier bij te zijn, en de beeldconservator (en schrijver van deze blog) was de gelukkige om als vertegenwoordiger namens het archief aanwezig te zijn bij dit leuke moment.

Aankomst

Langs een spoor wat verderop, stopt Bello en is haar laatste rit met toeristen die dag voorbij. Een heerlijk nostalgische en historische stoomlucht vult inmiddels de neus van de fotograaf en de andere aanwezigen.

Na de laatste reguliere rit met liefhebbers van de tram en toeristen deze woensdag werd locomotief Bello met een personenwagon er achter netjes direct vóór het stationsgebouw gerangeerd zodat alle genodigden de schitterende locomotief mooi konden zien en de hoofdpersonen van die dag goed in beeld plaats konden nemen in het rijtuig. Na een fotomoment bij de trein klonk duidelijk de beroemde bel en de fluit van de locomotief en werd het programma vervolgd in de wachtruimte van het stationsgebouw.

Tijd

De machinist kijkt rustig neer op één van de auteurs van het boek, dhr. L.J.P. Albers (links) en een passagier die tijdens de laatste rit van de tram in de nacht van 31 augustus op 1 september 1955 er net als vandaag bij was. We zijn getuige van een “echo van de tijd”.

Hier werden, namens uitgeverij W Books, door Johan de Bruijn de eerste exemplaren van het boek overhandigd aan de auteurs dhr. L.J.P. Albers en dhr. W.H. Kentie alsmede aan de directeur van de Museumtram dhr. René van den Broeke. Vervolgens werd ook door de uitgeverij gebruik gemaakt van het moment om nog een financiële schenking aan de museumtram te doen. Dat werd eveneens met luid applaus beantwoord.

Het boek “DE STOOMTRAM Alkmaar – Bergen aan Zee, ‘Bello’ en daarna” blijkt een mooi vormgegeven boek geworden met relatief weinig tekst. Het zijn de afbeeldingen die veel voor zichzelf spreken. Bijzonder prachtig fotomateriaal, vaak nog nooit eerder gepubliceerd, trekt je geïnteresseerde aandacht. In een woord vooraf én in de inleiding wordt kort en bondig vertelt over de beweegredenen voor deze opzet. Het is al met al een waardig eerbetoon aan het begrip ‘stoomtram’ alsook aan de legendarische stoomlocomotief, NS 7742, bijgenaamd ‘Bello’ geworden. De foto’s geven ons onder andere een schitterend beeld van de laatste rit van Bello en de dagen voorafgaand aan dit historische feit. Werkelijk prachtige zwart-wit opnamen gemaakt met een Voigtländer Bessa 1 camera door dhr. L. Albers. Vaak haarscherp en daardoor met veel details. Een lust voor het oog. Op de kop af 60 jaar na de laatste reguliere rit van Bello opgenomen in dit mooie kijkboek.

Veel mensen

Vele genodigden zijn afgekomen om dit leuke moment mee te maken.

Eerste exemplaar

Het officiële moment van het eerste exemplaar. Van links naar rechts zien we de heren J. de Bruijn, R. van den Broeke, L.J.P. Albers en W.H. Kentie. De hoofdpersonen van dit hele initiatief gebroederlijk naast elkaar.

In veel boekhandels in de regio en daarbuiten is het boek uit voorraad verkrijgbaar. Zeker een aanrader voor iedereen die zich interesseert voor de geschiedenis van de tram in het algemeen en in die van Bello uiteraard in het bijzonder. Een boek dat niet mag ontbreken op ieders leestafel in Bergen NH, en ook bij ons in het Regionaal Archief Alkmaar is inmiddels natuurlijk een exemplaar aanwezig in de collectie.

IMG_5295IMG_5294IMG_5293