Schuilen voor bommen tijdens WO2

Online kaart

Op Google Maps is een overzicht van o.a. alle bunkers en schuilkelders in Alkmaar te vinden. (klik op de foto voor de interactieve kaart)

Door Mark Alphenaar

De afgelopen jaren is er veel geschreven over het verzet en de Jodenvervolging in Alkmaar. Minder is er bekend over het militair erfgoed uit WO2 in Alkmaar. Natuurlijk kent iedereen wel de bunkers aan het Ritsevoort en de Kennemerstraatweg, maar er is meer! Uit een inventarisatie van de gemeente uit 1948 blijkt echter dat er veel meer door de Duitsers gebouwde bunkers, schuilkelders, munitiedepots, geschutsputjes en verdedigingswerken waren. Helaas geeft deze inventarisatie niet de exacte locaties aan van deze opstallen.  Wat we wel in onze archieven vonden was een ingetekende kaart uit 1946 waarop de locaties van (geplande) schuilkelders stonden. Met deze kaart in de hand trokken we de stad in. Geen gemakkelijk taak want op deze kaart waren bij de locaties geen adressen aangegeven.

Schuilkelders de Kring

Een detail van een luchtfoto uit 1949 toont de St. Aloysesschool en de St. Agnesschool aan de Koornlaan nog met schuilkelders op het schoolplein. Bron: KLM Aerocarto

Schuilkelders

In 1941 plande men 13 schuilkelders voor de bevolking. Daarvan werden er uiteindelijk maar vier gebouwd. Schuilkelder is eigenlijk een te groot woord voor deze ruimtes. Ze waren meer scherfvrije plekken waar een beperkt aantal mensen (36 zittend en 14 staand) kon verblijven tijdens een luchtaanval. Om kosten te besparen tijdens de bouw was elke vorm van ‘luxe’ wegbezuinigd. Er was dus geen water of elektriciteit en er waren maar beperkte zit mogelijkheden. Wel werden ze gebouwd in de buurt van plekken waar je veel mensen kon verwachten, zoals bij een bushalte of kruispunt. De nieuwe schuilplekken waren gereed in november 1942 en kostte ca. 3000 gulden per stuk. Er waren ook al vier bestaande schuilkelders, gebouwd voor 1940. Later kwam daar nog een schuilkelder bij op het terrein van de Gasfabriek (Helderseweg), Er zo waren er uiteindelijk toch nog 9 plekken waar mensen konden schuilen.

Er is een bijzonder geval bekend van een kelder aan de Helderseweg 3 die omgebouwd zou worden tot schuilkelder (al zou die ook voor 1940 een schuilfunctie hebben gehad). De eigenaar vroeg een vergoeding van de gemeente en kreeg die ook. Vervolgens stak hij het geld in eigen zak en verhuurde de ruimte zelfs als aardappelopslag. De borden die gebruikt moesten worden als bewegwijzering gebruikte hij als tuintafel. De gemeente en de Duitse bezetter waren daar natuurlijk niet blij mee. De eigenaar moest het geld terug betalen en de Duitsers gebruikte de kelder vervolgens een tijdje als eigen opslag.

Telefoonbunker R616

De binnenkant van de telefoonbunker R616 aan de Wilhelminalaan.
Foto: Regionaal Archief Alkmaar. CC-BY licentie.

Bunkers

Naast schuilkelders zijn er ook diverse bunkers en andere militaire objecten door de Duitsers neergezet (vaak gebouwd door lokale ondernemers). Tegenwoordig zijn de bunkers aan het Ritsevoort (foto’s) en de Kennemerstraatweg (foto’s en video) nog zichtbaar. Bij Oudorp zijn tankversperringen (de zogenaamde ‘drakentanden’) verstopt in de bosjes vlakbij de Munnikenweg en aan de Molenkade ligt nog een bunkertje. Al het andere is na de oorlog gesloopt of heeft nog een tijd dienst gedaan als bijvoorbeeld opslag.

Online kaart

Uit verschillende bronnen hebben we nu een overzicht kunnen maken van geplande en gebouwde schuilkelders en andere militaire objecten. Deze hebben we in een Google Maps kaart gezet. We hopen dat mensen nog meer foto’s en preciezere locaties hebben om met ons te delen. We horen het graag. Bekijk hier de kaart.